Streak hər gün ən azı 1 post yazanda artır. Bir gün boş keçsə sıfırlanır. Streak uzun olduqca od böyüyür!
×
Yazı Saatları
Tip: axşam yazarı
Pik saat: 18:00
Gecə (00-06):16 post
Səhər (06-12):14 post
Gündüz (12-18):50 post
Axşam (18-00):59 post
Saat diaqramı yazarın gün ərzində nə vaxt aktiv olduğunu göstərir. Qırmızı = ən çox post yazılan saatlar. Yaşıl = orta aktivlik.
×
Səviyyə Sistemi
Səviyyə 1: Yeni
XP: 92 (karma əsasında)
Növbəti səviyyəyə: 8 XP qalıb
Səviyyə karma əsasında hesablanır. Karma = reytinq + entry sayı + wiki töhfələri. Hər səviyyə üçün daha çox XP lazımdır. 25 səviyyə var: Yeni-dən Tanrı-ya qədər.
×
Yazı Statistikası
Təxmini söz sayı: 52,062
Toplam simvol: 312,373
Orta entry uzunluğu: 2,247 simvol
Kitab ekvivalenti: ~0.7 kitab (70K söz/kitab)
Söz sayı entry-lərdəki simvollardan təxmin olunur (orta 6 simvol/söz). Kitab ekvivalenti standart roman uzunluğuna (70,000 söz) əsaslanır.
Azərbaycanda əhalinin həyat səviyyəsinin aşağı olduğunu bildirdikdə əksərən orta yaşlı insanlar tərəfindən deyilən ifadə. Bunun digər bir varinatı isə "pis yaşamırıq ki, ac deyil, yalavac deyilik, yeməyimiz, içməyimiz var."-dır.
Həqiqətən də, ölkədə əhalinin yeməyə kifayət qədər yeməyi və içməyə də suyu vardır. Əksəriyyət isə ac deyil. Yaxşı, gəlin baxaq görək Azərbaycanda əhali nə yeyir.
Deməli, statistikaya əsasən Azərbaycanda il ərzində ortalama bir adam 3.20 kiloqram dəniz məhsulu istehlak edir. Dənizə çıxışı olmayan Zimbabvedə belə (3.73 kq) adam başına düşən dəniz məhsulu istehlakı Azərbaycandan çoxdur.
Eyni zamanda adam başına düşən qırmızı ət istehlakına görə Azərbaycan (adam başı 34.8 kq) Venezuella (40.94 kq), Oman (43.34 kq), Mərkəzi Afrika (35.90 kq) kimi ölkələrdən geri qalır.
Toyuq və yumurta istehlakına görə də Azərbaycan dünya üzərindəki ortalamadan aşağıdır.
Bütün bunlara baxmayaraq Azərbaycanda artıq çəki problemi Avropa ölkələrinin əksəriyyətindən daha çox yayılmışdır. Bu statiskaya əsasən, Azərbaycan əhalisinin 20% faizi artıq çəkidən əziyyət çəkir. Yəni hər 10 insandan 2-də artıq çəki, piylənmə problemi var.
Bunun əsas səbəbi isə düzgün və sağlam qidalanmama və davamlı olaraq karbonhidratla bəslənmədir. Düzgün və sağlam qidalanmamağın ən əsas səbəbi isə yoxsulluqdur. ABŞ-da edilən araşdırma nəticəsində məlum olub ki, yoxsulluq səviyyəsi artıqca artıq çəki problemi də artmağa başlayır. Artıq elə bir dövrdə yaşayırıq ki, yoxsulluq aclığa deyil, sağlam qidalanmamaqla artıq çəkiyə səbəb olur. Maddi vəziyyəti aşağı olan bir ailə ay ərzində yeməklə bərabər çörəkdən çox istifadə edir və bununla yanaşı makaron, kartof kimi ucuz amma karbonhidratla zəngin qidalarla bəslənir. Bu da öz növbəsində artıq çəki probleminə gətirib çıxarır. Bir sözlə inkişaf etməmiş ölkələrdə yoxsulluq artıq çəkiyə deyil, qıtlığa yol açır. Lakin nisbətdə inkişaf etmiş ölkələrdə bu problem insanlarda artıq çəki probleminin yaranmasına səbəb olur. Çünki sağlam olmayan və qida dəyəri aşağı olan qidalar daha ucuz olur.
Yəni sabah biri çıxıb "necə yəni millət acdı, hamının özü boyda qarnı var" desə, bunun səbəbi bəllidir. Çünki Azərbaycanda qidalanma vərdişi yox dərəcəsindədir.
Bu statiskaya əsasən Azərbaycanda insanlar günlük enerji ehtiyatlarının 73 faizini karbonhidratlı qidalardan alır. Aşağıdakı alıntı isə hər şeyi izah edir:
Contribution of carbohydrates in total dietary energy consumption.
- World: 63%
- Developed countries: 53%
- Developing World: 67%
- Sub-Saharan Africa: 72%
Göründüyü kimi Azərbaycan 73 faizlik göstərici ilə bu kateqoriyanın ən sonuncu hissəsi olan Sub-Saharan Africa hissəsinə daxil olur.
Karbonhidratlı qidaları üstünlük vermək Azərbaycanda olan artıq çəki və yoxsulluq problemini əslində izah edir.
Bunu da qeyd eləmək lazımdır ki, Azərbaycan tərəvəz istehlakına görə (bir il ərzində adam başı 159 kq) ortalama bir dövlətdir. Yəni əhali daha çox karbonhidrat və tərəvəz ilə qidalanır. Tərəvəzlə qidalanmağı sağlam qidalanmaq kimi qələmə vermək isə heç də düzgün deyil. Çünki tərəvəzlə sağlam qidalanmaq hər gün kartof yemək mənasına gəlmir. Belə ki sağlam və düzgün tərəvəz diyeti bahalı prosedurdur.
Toyuq əti istehlakında da yenə Azərbaycan ortalama istehlakdan aşağıdır. Yəni protein ehtiyacını toyuqla da qarşılaya bilmirik. Azərbaycanda nə ət, nə balıq, nə toyuq normal insanın protein ehtiyacını qarşılamağa kifayət edəcək qədər istehlak edilmir.
Son olaraq karbonhidratla çox qidalanmaq stress, yuxusuzluq, depressiya, hərəkətsizlik və ən əsası beynin yavaşlamasına səbəb olur. Buna görə gün ərzində balıq, cəviz, ət kimi proteinlə zəngin qidalarla bəslənən avropalı ilə enerjisinin 70 faizini karbonhidratlı qidalardan alan Azərbaycanlı arasında həmişə fərq olur. Bu faktor insanın həm mental, həm fiziki vəziyyətinə, eyni zamanda görülən işə verdiyi enerji və efforta güclü şəkildə təsir göstərir.
Azərbaycandaki market qiymətlərini nəzərə alaraq deyə bilərik ki, bir insanın bir ay ərzində sağlam və balanslı qidalanması üçün minimum 400-500 (bəlkə daha da çox lazımdır, mən ən minimumunu götürürəm) manat pul lazımdır. Bu isə ortalama Azərbaycan ailəsində mümkünsüz bir şeydir. Bu cümləni yazarkən belə aylıq 300 manata ailə saxlayan tanışlarım gözümün qabağına gəlir.
Bütün bunların nəticəsində isə boz bir cəmiyyət yaranır. Əksər insanların üzündən halsızlıq, yorğunluq hiss olunur və hamının başı öz məişət problemlərinə qarışır. Əksəriyyət nə siyasətlə maraqlanır, nə özünü inkişafa səy göstərir. Çünki onların həmişə bu mövzulardan daha böyük problemləri olur. Onsuzda qidalanması yerlərdə olan əhalini bir də işəgötürənlər artıq işlətməklə daha da betər vəziyyətə salırlar. Sonda isə yaşamaq üçün yaşayan yox, ölməmək üçün yaşayan cəmiyyət formalaşır.
Azərbaycan kimi oğlanlara balacalıqdan ağır olmağın, gözü sulu olmamağın aşılandığı bir ölkədə nadir görülən bir hadisədir. Böyüdükcə daha da ağlamağa qarşı bir fobiya yaranır kişilərdə. Yaşadıqları dərdi-qəmi içlərinə atdıqlarına görə, həmin dərd qəm onların ya zahiri görkəminə, ya da səhhətlərinə təsir edir. Əmimin timsalında bunun çox yaxşı şahidi oldum.
ikinci Qarabağ müharibəsi zamanı əmim oğlu şəhid olmuşdu. Xəbərdən sarsılsam da, ilk eşidəndə ağlamamışdım. Ümumiyyətlə çox nadir hallarda ağlayan biriyəm. Şəhid xəbərini alan kimi tələm-tələsik kəndə getmişdik. Yol-boyu fikir içində, qaşlarım çatıq və əsəbi idim. içimdən heç kəndə çatmaq istəyi belə keçmirdi, onsuz halım pis idi, ordakı vəziyyəti görüb daha da üzüləcəkdim. Kəndə çatdıq, maşın ilə əmimgilin evinə tərəf gedirdik. Yol boyu artıq ağlaşma səslərini yavaş-yavaş eşitməyə başlamışdıq. Bunu da deyim ki, mənə babamın adını qoyublar. Buna görə əmi, bibim oğlanları hərdən məni baba deyə çağırırdılar. Çatanda hələ cənazə evdən çıxmamışdı. Bibim məni gördü, əlimdən tutub ağlaya-ağlaya tabutun yanına gətirdi, hiss edirdim ki, artıq dözə bilməyəcəm. Bibimin tabutun yanına gələrək “qalx, görmürsən, baban gəlib” sözünü deməyi ilə mənim hönkürtü ilə ağlamağa başlamağım bir oldu. Onsuz yol boyu dolmuşdum, bibimin bu sözü ilə də bir xeyli ağladım. Həyatımda bəlkə bir iki dəfə belə ağlamışam ya yox. Özümə ələ alandan sonra gözlərim əmimi axtarmağa başladı. Onu tapıb baş sağlığı vermək istəyirdim. Tabutun ətrafında yox idi. Daha sonra onu evin arxa tərəfində tapdım. Yanında dörd beş nəfər kəndin kişiləri var idi, aralarına da sükut çökmüşdü. Sarsıldığı hiss olunsa da, ağlamırdı, özünü saxlamışdı. Baş sağlığı verib qucaqlaşdıq, sakitcə çox sağol dedi. Hiss olunurdu ki, heç danışmaq belə istəmir. Başqa vaxtı gülər üz, təbəssüm ilə məni qarşılayan əmimin üzündəki o nəşə getmişdi. Biraz dayandıqdan sonra sakitcə “qadınları sakitləşdirin, cənazəni aparaq basdıraq” dedi və evin ön tərəfinə getməyə başladılar. Əmimin bu soyuqqanlığı məni çox təəccübləndirmişdi.
Cənazəni evdən çıxardıb qəbiristanlığa aparmağa başladıq. Fikrim əmimin yanında qalmışdı, yanına gələrək dəstək vermək üçün qolundan tutdum. Bütün kənd camaatı bizim ilə gedirdi. Gedə-gedə əmimin gözlərinə baxırdım. Hələ də ilk günki kimi yadımdadı həmin gözlərdəki izdirab. Amma yenə də soyuqqanlığını qoruyub saxlamağa çalışırdı.
Qəbiristanlığa gedib cənazənin dəfnindən sonra yenidən evə qayıtdıq. Eşidən bilən gəlirdi deyə əmimgilə gələn-gedən çox idi. Mən də süfrənin salınmasına, qonaqlara çay verilməsinə kömək edirdim. Gün boyu əmim gözümə dəymirdi, çox az görsənər, gələn qonaqlar ona başsağlığı verəndən sonra yenə gözdən itərdi. Axşama yaxın hava almaq üçün evdən çıxdım və həyəti gəzirdim. Evin yanında tövlə var idi. Tövlənin qarşısından keçərkən ağlamaq səsi eşitdim və sakitcə içəri baxdım. Əmimi gördüm, qaranlıqda tövləni təmizləyirdi. Elə xısın-xısın, elə dərdli ağlıyırdı ki, sanki çəkdiyi əzabı gizlədirdi, heç kimin bundan xəbəri olmasın istəyirdi. Hərdən əlində olan köhnə dəsmal ilə gözünü silir, digər əlindəki yaba ilə malların yeyərkən dağıtdığı otları bir yerə yığmağa çalışırdı. Yerimdəcə donub qalmışdım. Birinci yanına gedib təsəlli vermək istədim, sonra fikirləşdim ki, məni görsə özünü yığışdıracaq yenə həmənki vəziyyətinə qayıdacaq. Heçnə etmədim, elə tövlənin çölündən ağlaya-ağlaya iş görməsinə baxdım. Dəhşətli mənzərə idi, burda olduğumu bilməsin deyə biraz orda qaldıqdan sonra sakitcə oradan uzaqlaşdım. Uzaqdan tövlədən dəsmal ilə gözünü silə-silə çıxdığını gördüm. Tövlədə çıxartdığı soyuqqanlılıq paltarını yenidən geyinmişdi.
Bu hadisədən sonra kəndə mütəmadi gedib gəlmişəm. Amma əmim ilə uzun-uzadı söhbətim olmamışdı. Elə hal-əhval soruşurdum. Amma bir şeyin fərqinə varırdım ki, günü-gündən zəifləyir. Yaşlı olsa da, kənd işləri onu cavan saxlamışdı. Amma bu hadisədən sonra beli bükülməyə, saçları ağarmağa başladı. 1 il ərzində bəlkə 10 yaş qocalmışdı əmim. Yenə məni görəndə gülüb etsə də, əvvəlki can fəşanlığı, nəşəsi yox idi. Əmim oğlunun da iki körpə uşağı və həyat yoldaşı var idi. Onların yükü də əmimə qalmışdı artıq. Oğlunun dərdi azmış kimi, bir də nəvələrini böyütməli idi.
Bugün də bir məsələ ilə bağlı şəhərə gəlmişdi. Məhkəmə işi var idi deyə mənlə də görüşməli idi. Məsələni müzakirə edirdik. Bu vəsilə ilə o gündən bəri ilk uzun söhbətimiz baş tutmuşdu. Bir insan iki ildə nə qədər dəyişə bilər onun şahidi oldum. Həm xarakteri dəyişmişdi, həm də zahiri görünüşü. Hər “rəhmətlik əmin oğlu” deyəndə onu qəhər basır, sonra özünü toparlayıb yenə danışığına davam edirdi. Deyib gülən, enerji ilə dolu biri həyata küsmüş bir adama çevrilmişdi. Gözlərindəki izdirab hələ də eyni qalmışdı. Yeriyişi belə dəyişmişdi. Hiss olunurdu ki, içinə atdıqları həm ruhən, həm də cismən ona təsir edir.
Sağollaşana yaxın kiçik də olsa, nəsə etmək istədim. Fikirləşdim ki, indi əmimə nə versəm, onu xoşbəxt edə bilmərəm. Yaşlı-başlı adamdı, nə verim. Versəm belə, yalandan da olsa güləcək, çox sağol deyib, yenə eyni vəziyyətinə qayıdacaq. Mən də nəvələrinə şirniyyatdan tutmuş oyuncağa qədər pulum nəyə çatırsa alıb verdim ki, bunu balacalara verərsən. Uşaqları xoşbəxt etmək əmimi xoşbəxt etməkdən daha asan idi çünki. Həm də uşaqların sevincini görüb onun da üzündə gülüşə səbəb olacağamsa, nə mutlu mənə.
Əslində gənclərin özünü formalaşdırdığı vaxtda ən çox ehtiyac duyduğu sosial platformadır. Hal-hazırda instagram, feysbuk kimi sosial şəbəkələrdə gördüyümüz ancaq xoşbəxt insanlar və gülən üzlərdir. Heç kim həmin sosial şəbəkələrdə çətin, depresif və ağrılı vaxtlarını paylaşmır. Sözügedən platformalarda hamı özünə bir eqo yaradır və həmin eqonun sahibi gücsüz, zəif olsa belə, nümayiş etdirdiyi kimlik xoşbəxt, güclü və möhkəm görünməlidir. Çünki hamı burada belədi və heç kəs də başqasından geri qalmaq istəmir.
Əvvəllər xoşbəxt an paylaşılırdı, indi isə paylaşılmaq üçün xoşbəxt an yaradılır. Hal-hazırda instagramın döndüyü vəziyyət tam olaraq da budur. Bir lounge kafedə afsiant işlədiyim vaxt belə mənzərələrə çox şahid olurdum. Əksəriyyəti qızlar olmaqla müştərilər gəlib bahalı-bahalı yeməklər sifariş verəndən sonra həmin yeməyin şəklini çəkib, qədəhləri bir yerdə toqquşduraraq gif düzəldib storiləri bəzəyirdi. Ən gülüncü isə budur ki, kənardan belə adamları izləyirdim və heç də storilərdəki kimi əyləndiklərini hiss etmirdim. Hamısı da başını aşağı salıb sosial mediyada surfing etməklə məşğul idi. Storisində paylaşdığı, adını belə bilmədiyi yeməyin dadı xoşuna gəlmədiyinə görə yeməkdən sadəcə bir-iki tikə yeyən qız hesabı ödəyib, gəldiyi kimi də gedirdi.
Yaxınımdakılar bilir, çox fotogenik biri deyiləm. Yaxşı yerlərə gedib dibinə qədər əyləndiyim yerlərdə belə şəkil çəkib paylaşmıram. Çünki həmin ana özümü elə buraxıram ki, şəkil çəkmək fikri ağlıma belə gəlmir.
Əslində paylaşmaq gözəldir. Sadəcə nəyisə həddindən artıq paylaşmaq həmin şeyi dəyərsizləşdirir. Sözaltı Sözlük elə buna görə digər platformalardan fərqlənir və real həyata daha çox yaxındır. Çünki burada xoşbəxt anlar şəkil ilə yox, söz ilə; həmin anın ən dolğun və təbii halı ilə paylaşılır və ən önəmlisi isə xoşbəxt anlar ilə yanaşı ağrılı və pis anlar da paylaşılır. Bəlkə də sözlükdə eqo yarışının olmaması anonimliyə görədi. Amma səbəbi nə olursa olsun, sözlük sosial mediya zibilliyindəki sünilikdən uzaq tapa biləcəyimiz ən təbii yerdir.
Sosiallaşmaqla düzəldilməsi çətin olan bir məfhum. Yəni dost, sevgili falan tapmaqla düzəldiləsi bir şey deyil. Bəlkə sağlam dostluqlar qursan, vəziyyətin böyük bir hissəsini düzəldəcəksən, amma içini açacaq düzgün adamı tapmaq da çətindir. Sevgi də eynidi. Hətta dostluqla daha çox tətmin olarsan, nəinki sevgi ilə. Çünki sevgidə sahiblənmək istəyi var və gözləntilər də böyükdü. Cemre Demirelin bir sözü var idi, hansısa podcastında demişdi ki, biz sadəcə sevilmək istəmirik, istədiğimiz kəs tərəfindən istədiğimiz kimi sevilmək istəyirik. istədiğimiz kimi geyinsin, istəmədiğimiz adamla əlaqədə olmasın, istədiyimiz kimi oturub-dursun və s. Heç kim də belə ola bilməz və olmaq da istəməz. Olsa belə, onun özü fərd ola bilməyib, sənə nə faydası olacaq. Yenə də yaxşı dostluq və sağlam sevgi ancaq ağrıkəsici ola bilər, problemi yerli-dibli söküb atmaqda bunlar da acizdir. Hər şey əvvəl-axır səndən asılıdır.
Bir yerdən sonra yalnızlığının insan faktoru ilə əlaqəsi olmadığını başa düşürəm. indi yalnızlığın da növləri var, dilimiz kasaddı deyə elə hamısına yalnızlıq deyib ötüşdürüb keçirik. Being alone vəziyyəti sosiallaşmaqla düzəlir. Amma bu loneliness hər gün yüz nəfərlə ünsiyyətdə olsan belə içinə oturan bir şeydir. “Çıx çölə, qəşəng hava var, insanlarla qayna qarış” deməklə düzələn bir şey deyil yəni. Eksiztensial yalnızlıq kimidi və bunu da qəbul etməkdən başqa yol yoxdu. Qəbul etmək deyəndə də problemini başqa insanlarla ünsiyyətlə həll edə bilməyəcəyini başa düşməlisən, yoxsa sırf özünü tətmin etmək üçün aid olmadığın ortamlara girib çıxırsan.
Amma yalnızlıq nəyisə əldə etmək üçün güc verə bilər. Yenə dilimiz kasaddı deyə buna da yalnızlıq deyirik, amma bu daha çox solitude gedir. Yalnızlıqdan güc almaq kimi. Özünütəcrid də demək olar. Ən yaxşı halda belə dəyərləndirmək olar, problemi qəbullanıb, yoluna baxmaq. Yoxsa çox çəkilməz olur.
Bojack horseman'da da deyildiyi kimi: "It takes a long time to realize how truly miserable you are, and even longer to see that it doesn't have to be that way."
Hər bir insanın içində var, məncə. Qızlıq pərdəsi kimi bir şeydi. Nə zaman açılacağı bilinmir. Amma nə qədər gec açılsa o qədər yaxşıdır. Geç açılanda üstəsindən gəlmək daha asan olur, çünki müəyyən qədər formalaşmış biri buna fərqli cür yanaşır, nəinki uşaq yaşında olan biri. Elə buna görə xarici faktorlar, içində olduğun şərait, böyüdüyün ortamın bunda payı böyük olur.
Bu pərdənin uşaq yaşda açılması isə işin ən çətin qismidi. Çünki sən özün o vaxtı formalaşırsan, heç özün bilmirsən bu nədi, nə deyil, amma o səndən daha tez, daha güclü formalaşır. Buna görə uşaqlıq travmaları insanı daha qarmaqarışıq vəziyyətə salır, nəinki 25-30 yaşında yaşadığın travmalar. Dediyim kimi nə qədər tez, o qədər pis, nə qədər gec, o qədər yaxşıdı bu pərdənin açılması.
Uşaqlığım maraqlı keçib, bəlkə də onda bəxtim gətirmişdi ki, uşaq olanda dost və qohum cəhətdən şanslı idim. əyləncəli, maraqlı günlərimiz olub. imkansız olmuşuq, kasıblıqla böyümüşəm, Amma isti qohum, dost və ailə ortamımız var idi. Qohumluqda vabşem. babamın adını mənə qoyduqlarına və nəsilin son beşiyi olduğuma görə hara gedirdim, əzizlənirdim. Amma həyatın sərt üzünü də gördüm. 9-cu sinifdə atam işini batırdı. heç nəyimiz qalmamışdı. Ayda çox cuzi miqdar gəlirimiz var idi, o vaxt üçün də o gəlir ilə ailə saxlamaq imkansız bir şey idi. Qardaşım 11-ci sinifdə oxuduğuna görə işləyə bilmirdi, əlqərəz mən işləməyə başladım.
11-ci sinifə qədər işlədim, padnos daşımaqdan belim də əyilmişdi. 11-ci sinifdə universitetə hazırlaşmağa başladım. 3-cü qrup idim, bilənlər də bilir, bu qrupun necə ağır olduğunu. Həmin il həyatımın ən qaranlıq illərindən biri ola bilər. Dizimi yerə qoyub oxuyurdum. imkansızlıqdan ucuz, özləri belə fənnləri düzəməlli bilməyən müəllimlərin yanına gedirdim, hansı ki sual verirdim heç cavab da ala bilmirdim. Əlqərəz nə başardımsa, özüm başardım. Ağlaya-ağlaya dərs oxuduğum günlərim belə olurdu, çünki başqa şansımın olmadığını özüm də bilirdim. etməliydim bunu. Hər yerdən izolyasiya olmuşdum, günlərlə otağımdan çıxmadığım vaxtlar belə olurdu.
indi fərqinə varıram ki, bu əslində məharət deyil idi, gücsüz və zəif idim, nəsə başarmalı idim, və bu yolla nəyisə əldə etməyə çalışırdım. Həqiqətən o zaman başqa seçimimin olmadığını fikirləşirdim. Sonda 1 sualla 700 balı qaçırdım, onu da əslində düz yazmışdım, vərəqə səhv köçürdüm. bilmirəm, heç özüm də maksimal bal toplamaq istəmirdim, dəhşət qırılmışdım. Yadımdadı bazar günü imtahanı verib, birinci gün yenə işə çıxmışdım, çünki pul lazım idi:d
Universitetə daxil oldum, ikinci şansım da qrup yoldaşlarım sarıdan oldu. Çox sağlam dostluqlar qurdum. Həyat elə bil bir tərəfdən alıb, bir tərəfdən verirdi. Amma bu da çox çəkmir, dedim axı, o pərdə bir dəfə açılandan sonra mütləq davamı gəlir.
Son bir ildi də, başıma gəlməyən qalmır. Hər şey gələndə də birdən gəlir. Qarşısını ala bilmirsən. Başıma gələnləri bir-bir danışmaq istəmirəm amma ən diblərə qədər endim, ki bu dibin sonu yoxdur, endikcə enirsən, bəs nə qazanırsan burda. Heçnə, sadəcə yekə, bomboş bir heçnə. Özünü aldadıb buna məna da yükləyə bilərsən, amma bu da sadəcə özünü aldatmadı. Adama deyərlər, mövlanasan sən, ağrı-acının insanı yüksəyə qaldırdığına inanasan. Hə, bundan dərs alırsansa, nə gözəl. Amma dərsini aldığın bir şeydirsə, əlavə yükdür. indi də tibb inkişaf edib, qızlıq pərdəsini tikirlər, bu pərdəyə nə vaxt çarə tapacaqlar görən.
Psixoloq falan da effektiv deyil. Ümumiyyətlə mental xəstəliyə görə psixoloqa getmək uşağın olmur deyə cinci hocaya getmək kimi bir şeydir. Ala xəstəlikdi bu, necə düzəldəcəksən. Cərrah zadsan, kəsib atasan bunu. elə bil qolun qopub qoluna sübhənəkə oxuyursan ki, yenisi çıxsın. təxmini 100 il sonra psixoloqların işlərinə bizim indi falçıların işinə baxdığımız kimi baxacaqlar. işini yaxşı görənlər də var, Jordan Peterson kimi bilgə biriləri sənin həyata baxış bucağını belə dəyişə bilər. Ki bu da tam həll yolu deyil. Amma əksəri “şimdi sabah kalkıb papatya çayımızı demliyoruz” modundadı.
bu işin cərrahı psixiatristdi, o da bir iki diaqnozdan sonra səni kimyasal dərmanlara yönəldir, amma bu dərmanların da n qədər yan etkiləri olur. bu da suni sağalmadı. mən vəziyyətimi çox şişirtmək istəmirəm, dərmanlara üz tutacaq qədər qarmaqarışıq vəziyyətdə deyiləm, özüm üstəsindən gələ bilərəm. gəlirəm və bacarıram da.
Di gəl ki, o boşluq dolmur. Belə baxıram, indi qazancım yerindədi. Çox rahat şəkildə bir aya özümə dördrəqəmli bir məbləğ çıxarda bilirəm. Hələ istəsəm, bundan da artıq qazanaram. Ailəmin maddi vəziyyəti də yaxşılaşıb. Amma yaşaya bilmədiyim o qədər anlar olub ki, özümdən o qədər fədakarlıq etmişəm ki, nə qədər qazansam da, maddi şeylər o yeri doldurmur.
Ən pisi bilirsiniz nədi, bütün bu yaşadıqlarımın bir növ məni fərqli və xüsusi bir insan etdiyini zənn edirdim. Yaşadıqlarıma anlam yükləyirdim. Bəlkə də bu ona görədir ki, bunların hamısının boşu-boşuna olmasını qəbul etmək istəmirdim. Və ya lap dediyim kimi olsa belə, fərqli və xüsusi insan olmağım kimin nəyinə lazımdır axı.
Bir şeyi yaxşıdır ki, müdrikləşirsən. bəlkə də 30 yaşında həyatdan çıxaracağın dərsləri 10 il öncədən çıxarırsan, amma hərdən də deyirsən ki, bu dərsləri kaş elə 30 yaşında çıxarardım.
Özəl sektorda hansı daşı qaldırsan, altından çıxan ailə. Paşa holding, kapital bank, paşa siğorta-nı müəyyən qədər bildik, öz adlarıyla sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olurlar. Amma bir çox sahədə olan digər aparıcı müəssisələri, cəmiyyətləri araşdıranda görürsən ki, onlar da ya Paşa holdinqin törəməsidi, ya onun törəməsinin törəməsidi, ya iştirak payının çoxuna malikdir, ya da ki hansısa yolla həmin ailəyə bağlıdı. Dövlət sektoru onsuz başdan-ayağa nepotizm, özəl sektor da bunun bir tayı + monopoliya.
Təzəlikcə böyük istehsalat cəmiyyətində işləməyə başlamışam, xarici bir şirkət var idi, bizim cəmiyyətin təsis sənədlərini istədi. Təsisçilərin də hamısı hüquqi şəxs. Həm də bu təsisçi hüquqi şəxslərin də təsis sənədləri lazım idi. Bir-bir hüquqi şəxslərin ünvanlarını gəzirik. Bütün təsis sənədlərini götürəndə aydın oldu ki təsisçilər ya Paşanın törəməsidi, ya törəməsinin törəməsi, ya da ki törəməsinin törəməsinin törəməsi fsgsjaj Axır-əvvəl hamısı paşaya bağlanırdı.
Turizm şirkətlərindən tutmuş mətbəx mebeli istehsal edən şirkətlərə qədər törəmə şirkətləri yaxud bu şirkətlər tərəfindən təsis edilmiş hüquqi şəxsləri var. Bir sözlə özəl sektorda hegemon ailə statusuna malikdir paşalar. Baxırsan öz adları ilə iş gördükləri sahələrdə belə bazar rəqibləri dolayı yolla özləridi. (baxma: tek rakibim kendim)
Bakalavr pilləsini bitirdikdən sonra Azərbaycanda master etmək istəyən tələbələrin verdiyi imtahan. imtahanda tələbələrə 3 fənndən suallar təqdim olunur: məntiq, informatika və ingilis dili. Ümumilikdə 100 sualdan ibarət olan imtahanda 50 sual məntiqdən, 25 sual ingilisdən dilindən, 25 sual isə informatikadan verilir.
imtahana məntiq və ingilis dilinin salınmasını başa düşürəm. Tələbələrin dil biliyini və məntiqi təfəkkürünü yoxlayırlar. informatikanı da başa düşürəm. Zəmanə kompüter zəmanəsidi, heç olmasa, bu dövrdə kompüter ilə bağlı təməl biliklər hamıda olmalıdı. Sadəcə informatikanın bu qədər əzbərçi şəkildə öyrədilməsini başa düşə bilmirəm. ixtisası iT olanlar belə bu materialları öyrənməkdə çətinlik çəkir. Çünki lazımsız, gərəksiz mövzular və əzbərləniləsi materiallar həddən artıq çoxdur. Anlayıram ki, informatika barədə təməl məlumatları bilmək lazımdı. Amma mənim nəyimə lazımdır, 100-dən çox sistem, tətbiqi proqramların adını bilmək və onların hansı kateqoriyaya aid olduğunu yadımda saxlamaq. Bu mənə nə kimi fayda verə bilər axı. Yox yəni gələcəkdə master oxuyanda Quark Xpress proqramının Nəşriyyat sistemi proqramı olduğunu bilmədiyimə görə bullinqə mi məruz qalacam ya necə. Hələ bunun Microsoft Office proqramları ayrı bir dərddir. Tamam, ofis proqramlarını öyrənirsən və bu gələcəkdə sənə çox lazım olacaq. Sadəcə hansı əmirin hansı lent tabında olduğunu və həmin lent tabının hansı tabda olduğunu niyə əzbərlədəsən axı. Onsuz imtahan verən kimi bu boş məlumatların hamısı yaddan çıxıb gedəcək və mənə belə məlumatlar bir də lazım olmayacaq. Yəni məqsəd nədi də. Elə bil Dim oturub fikirləşib ki, onsuz bu imtahanı biraz dünyagörüşü, məntiqi təfəkkürü olan bakalavrlar keçə bilərlər, gəl bu informatikanı belə əzbərçi formada salaq, tələbələr biraz zülm çəksinlər. Yəqin ki, belə olub. Çünki başqa bir açıqlama verə bilmirəm.
Yenə deyirəm, informatikanın imtahana salınmasına razıyam. Sadəcə belə əzbərçi formada salınmasının tərəfdarı deyiləm. Məncə, informatika fənnindən tələbələri praktiki imtahan formasında yoxlamalıdırlar. 10 sual ümumi nəzəri sual ilə tələbəni yoxladın, sonra bir lahiyə verirsən ki, bunu 1 saat ərzində tərtib elə. Həmin lahiyə də elə bil lahiyə olur ki, tələbə bunu düzəltmək üçün. word və yaxud digər office proqramlarının əksər tablarından istifadə etmək məcburiyyətində olsun. Sonra da nəticəni qiymətləndir.
Hələ 1-ci ixtisas qrupunun imtahanına da informatika fənnini daxil etdilər. Yəqin ki, onlarda da imtahan belə əzbərçi formada olacaq. Ümid edirəm, Azərbaycanda bu əzbərçi sistem sona çatar. Tələbələrə nələrisə əzbərlətmək yerinə, onların düşünməsi üçün biraz şərait yaradarlar.
Dağınıq, nə edəcəyini bilməyən, həyatın sonrakı mərhələsinə atılmaq istəməyən, demək istəyib də deyə bilmədiyi sözlərin verdiyi ağırlığın altında.
iyul ayının əvvəlində çox pis şəkildə düşmüşdüm, hələ də düşməyə davam edirəm. hərdən yeni biriləri ilə tanış oluram, həyatımda müsbətə doğru nəsə olur, amma ümumi yaxşıyammı, bilmirəm.
il boyu master hazırlığı, uni imtahanları, üstəgəl də işləyirdim deyə istədiyim şeylərə vaxt ayıra bilmirdim. bunun üstünə də adını belə qoya bilmədiyim, içindən çıxmaqda çətinlik çəkdiyim bir münasibət var idi. Bəlkə münasibət belə deyil idi, sadəcə mən belə adlandırıram. Müəyyən qədər istəklərimə çatdım, işdən də çıxdım, evdə qalıb martin iden sindromu yaşayırdım, bir sözlə. Siqaretə belə başladım, məktəbdə oxuyanda maraq üçün tək-tük çəkirdim, amma son 7 ildə siqaret çəkməmişdim.
bir şeyin fərqinə vardım ki, bütün qohumların gözü üstümdə imiş, iki aydı işdən çıxmışam, zəng vurmayan qohum qalmadı. Qrup yoldaşlarımın əksəriyyətinin işə girməsi və mənim onlarla müqayisə edilməyə başlanılmağım da ayrı bir dərd oldu. Əslində bikar da deyiləm, təcrübəyə gedirəm, amma məvacib yoxdu. Onlara görə uni bitdiyinə görə yaxşı bir yerdə işləməli imişəm. iş təklifləri də gəlir, sadəcə sırtıqlığıma salıb oturmuşam evdə. Çünki həqiqətən yorulmuşam. içimdən gəlmir. istəmirəm. Mental olaraq çökmüşəm. Nə deyim artıq. Təcrübəni də bacardığım qədər yola verirəm ki, işə götürməsinlər məni.
Keçən dəfə barracuda tısbağa haqqında entri yazanda yadıma düşmüşdü. Balaca vaxtı bir tısbağam var idi, başına itin oyununu açırdım. Demirəm, əzab vermək üçün edirdim, əksinə onu çox sevirdim. Elə bilirdim yaxşılığı üçün edirəm, amma tam əksinə imiş. Demək payız aylarında biologiya müəllimim vermişdi. Bala idi, bunlar da sən demə qış gələn kimi qışlayırlar, yəni yatırlar bütün qış. 1 ay oynaşdıq elədik, əlimlə yemək yedizdirirdim falan, sonra bu, yavaş-yavaş yatmağa başladı. Yatmağa başladı dediyim də gün boyu qınından çıxmırdı. Dedim indi tısbağa ölür, təcili nəsə etməliyəm. Götürdüm atdım suyun içinə ki özünə gəlsin, sudan çıxartdım o tərəfə bu tərəfə yelləyirəm, sonra yenə suya atdım, özü elə üzə-üzə suyun üzünə çıxırdı, yenə də əlimlə basırdım suyun altına. Yazıq heyvana waterboarding işgəncəsi edirdim bir sözlə, bir yerdən sonra tripə girib "malların yerini söyle" falan deyirdim. Nəsə də bunu demək olar hər gün edirdim ki, ölməsin. Səhər dururdum, məktəbə gedənə yaxın bunu soyuq su ilə oyadıb məktəbə gedirdim, gələndə də barmağımla əlləşdirirdim.
Amma çox yaxşı baxırdım, yeminə qədər hər şeyini alırdım. sadəcə elə bir psixologiyada idim ki, sanki verdiklərimin əvəzini istəyirdim. Sənə bu qədər baxıram, sənin bu qədər xərclərini çəkirəm, sən də yatma, əyləndir məni kimi fikirləşirdim. Həmin tısbağa çöldə zir-zibillə qidalanıb yaşasaydı, daha çox xoşbəxt olacaqdı sanki. istədiyi vaxt yatacaqdı, istədiyi vaxt da duracaqdı. Bir verib, beş almağa bənzəyirdi mənim o tısbağaya olan sevgim. Beləcə bütün qışı qoymadım yatsın. Yazda da bezib həyətə buraxmışdım.
Hal-hazırda özümü o tısbağa kimi hiss edirəm. Təcrübəyə belə gedəndə sanki o soyuq suya atırlar məni, axşam da evdəkilər, qohumlar barmaq edir və beləcə yatmıram. Mənim nəyimə lazımdı axı yazda qış yuxusu?
davamlı olaraq suallara məruz qalmaqdır. bugün psixoloq yanına getmişdim, hüquq oxuduğumu biləndən sonra boşanma işinin olduğunu dedi. otaqda bir saata yaxın psixoloqun ailə problemlərinə qulaq asmışam. sonda da bir-iki məsləhət verib haralara müraciət etməsinin lazım olduğunu dedim. yekun olaraq seansda mənim problemlərimdən çox onun problemlərindən danışdıq.
P.s. boşanma işini öz üzərimə götürdüm, qarşılığında da növbəti seanslara endirim təklif etdi, my honey.
D: alo, boşsan, cuzou? bir şey soruşacaqdım.
Mən: hə, boşam, buyur. aə məndə pulsuz dəqiqə var, istəyirsən adboy elə, mən zəng edim.
D: ala məndə də var, gözlə zəng edim sənə. (adboy verir)
Əslində mashup demək də olmaz, bir-birinə calaşdırmağa çalışmışam sadəcə. Hələ ki təzəyəm deyə notlara səhv basdığım yerləri də olub. yavaş-yavaş öyrənirik.
Daha çox işgüzar əlaqələrin qurulması üçün istifadə olunan sosial şəbəkə. Əvvəl belə rəsmi məsələlər, kariyeradakı uğurlar facebook-da paylaşılırdı. indi isə bunu linkedin əvəz edib. Heç olmasa facebook-da uğuru paylaşanda kənddəki qohumlar “tabrik ediram, bajioğlu”, “faxrimizsan”, “evdakilara salam de” kimi səmimi sözlər yazırdı deyə sünilik o qədər də çox olmurdu.
Biznes həyatı haqqında qısa təəssüratın yaranması üçün linkedinə daxil olaraq 5-10 dəqiqəlik surfing etmək kifayətdir. Hər iş mühitində olduğu kimi burda da hamı özünü isbat etməyə, gözə soxmağa çalışır. Bir yerdən sonra “i am thrilled to announce that…..” ilə başlayan yarım səhifəlik text görəndə avtomatik başa düşürsən ki, text’ı yazan ya harasa qəbul alıb, ya da ki sertifikat veriblər, onu paylaşır.
Bunları görəndə Cem Yılmazın xarici dil ilə bağlı stand up-ı yadıma düşür. Elə bil həqiqətən bir postla illərin ingilis dili biliyini istifadə etmək istəyirlər. Ay nə bilim, thrilled to announce-lar, nevertheless-lər, supposed to be-lər, profilic-lər, exaggerated-lər, daha nələr, nələr.
Hərdən fikirləşirəm ki, işəgötürən olsam, doğurdan da belə şeylərə görə kimisə işə götürərəm? Uğuru göstərməyə heçnə demirəm. Göstərilməlidi. Woody Allenin də dediyi kimi “nailiyyətin 70%-i onu göstərməkdən asılıdır.” igidi öldürək, haqqını da yeməyək. Platformadan layiqincə istifadə edənlər də var. 10-15 nəfər izləyirəm ki, ixtisasları ilə bağlı faydalı məlumatlar, məqalələr paylaşırlar, iş həyatı ilə bağlı məsləhətlər verirlər. Girib baxırsan, irəliləyəcəyin yol haqqında təəssürat yaranır. amma ortada bir uğur olsun, sonra göstər də bunu. Birinci kursdan linkedin hesabı açıb, hər getdiyin kursdan sertifikat alıb, bunun üstünə də translate, grammarly köməyi ilə yarım səhifəlik text yazaraq paylaşmaq təkcə mənə mənasız və boş gəlir?
Zimbardo tərəfindən keçirilən, tarixin ən çox səs gətirən təcrübələrindən biri. təcrübə 1973-cü ilin yay aylarında Stanford universitetinin zirzəmisində keçirilib. Zimbardonun təcrübəni keçirməkdə əsas məqsədi sosial statusun və yaxud cəmiyyətdə tutulan pozisiyanın insan davranışına təsirini ölçmək idi. Təcrübə 2 həftəlik müddət üçün nəzərdə tutulsa da, sadəcə 6 gündən sonra gözlənilməz nəticələr verdiyinə görə sonlandırılmışdır.
Təcrübənin mahiyyəti haqqında qısa məlumat verim. 24 nəfər iştirakçısı olan eksperiment həbsxana simulyasiyası idi. Zimbardo püşk atma yolu ilə iştirakçıların bəzilərinə məhkum, bəzilərinə isə qardiyan rolu verir və zirzəmidə yaradılmış suni həbsxanaya yerləşdirir. Öz rollarına bürünən iştirakçılar artıq ilk günlərdən sahib olduqları pozisiyaya uyğun davranmağa başlayırlar: əllərinə güc keçdiyinə görə avtoritarlıq edən qardiyanlar və iyerarxiyada aşağıda olduqlarına, görə bütün qaydalara tabe olan məhkumlar.
Suni həbsxananın intizamını qorumaqda məsul şəxs olan qardiyanlar normal həyatda etməyəcəkləri davranışlar sərgiləyirlər: məhkumlara haqsız cəzalar verir, öz vəzifələrindən sui-istifadə edərək məhkumlarla qeyri-etik davranırdılar. Lakin Zimbardo bu davranışları görsə də, "görək axırda nə olacaq" marağı ilə təcrübəyə davam edir. Qardiyanlar təcrübənin qaydalarına zidd olaraq, məhkumların yataqlarını götürürlər. Həmçinin tualetə getməyə də qadağa qoyur, və hər həbsxana otağına bir vedrə qoyub bundan sonra bura işəyib sıçmalarını tələb edirlər. Gözünə döndüyüm Zimbardo hələ də kayfdadır. Təcrübənin dayandırılması üçün iştirakların bir-birlərini şoşqalamalarını gözləyir. Bundan bezən məhkumlar üsyan qaldırır, qardiyanların sözünə əməl etmirlər. Bununla da, qardiyan və məhkumlar arasında olan münasibət daha da kəskinləşir. Qardiyanlar artıq məhkumlara daha ağır cəzalar verirlər. Nəhayət, Zimbardo eksperimentin qeyri-etik olduğuna görə 6-cı gündə ona xitam verir.
Maraqlısı isə odur ki, qardiyan roluna bürünən iştirakçılar post-eksperiment intervyuda bildirirlər ki, eksperimentdə etdikləri hərəkətlərə gündəlik həyatda yol verməzdilər. Gəl gör ki, əllərinə güç keçəndə elədiklərinin şahidi olmuşduq.
Burdan çıxaracağımız nəticə odur ki, əlinizə başqa insanlara pislik etmə gücü keçmədiyi üçün özününüzü yaxşı biri adlandırmaq önyarqı olar. Həmin vəziyyətdə biz olsaydıq, əksəriyyətimiz məhkumlarla eyni şəkildə rəftar edərdik. Onsuz zimbardonun eksperimentində məhkumlara yaxşılıq edən qardiyanlar da var idi. Lakin aralarındakı mübarizə kəskinləşdikcə, edilən qeyri-etik davranışlara göz yumurdular.
Zimbardonun eksperimentinə görə, hərkəs içinə qoyulduğu qəlibə uyğun davranış sərgiləyir və qəlibdən çıxdıqdan sonra normal həyata qayıdır. Bunu hamımız edirik: dərs vaxtı uşaqları döyən amma çöldə həmin uşağı görəndə üzündən öpüb səmimi şəkildə salamlaşan müəllim də; balaca qardaş olduğuna görə onu hər yerə buyuran böyük qardaş da; siyasi mitinqlərdə aktivistləri döyən amma real həyatda, bəlkə də, həmin aktivistlərdən biri ilə dostluq etmək potensiyalı olan polis də; cəbhədə düşmən əsgərinə işgəncə edən əsgər də bunu edir. insanların əllərinə güc düşən kimi içlərində olan boşluğu doldurmaq üçün avtoritarlıq edirlər. Təbii ki, sadaladığım insanların əlindəki güc o qədər də böyük deyil. Gəl gör ki, insan daha böyük gücə sahib olduqda azğınlaşır. məsələn, hitler, stalin və mao kimilər böyük gücün azğınlaşdırdığı sadist adamlardan bir neçəsidir. Belə adamlar insanlara individual olaraq deyil, sürü kimi baxırlar, hər an ölümə göndərilməyə hazır olan bir sürü kimi.
Nəysə söhbətimizə qayıdaq
illər sonra eksperimentin iştirakçılarından biri ilə yenə intervyu edirlər. Sözügedən iştirakçı bildirir ki, bu eksperiment bizə sadəcə gücün insanın necə azğınlaşdıra biləcəyini deyil, həmçinin cəmiyyətdə tutduğumuz mövqenin və kütlənin insana olan münasibətinin onun davranışına necə təsir edə biləcəyini göstərmişdir.
Albert Camusun bir sözünü burda xatırlatmaq istəyirəm "Əksər hallarda düzgün adamlar da müəyyən şəraitə düşüb başqalarını yamsılamalı olurdular." Albert Camusun bu sözü taun (vəba) romanındandır. əsərdə oran adlı şəhərdə taun epidemiyası yaranır və millət ac qaldığına görə, evlərə girib oğurluq edir. Oğurluq edənlərdən bəziləri də epidemiyadan əvvəl düzgün insan kimi tanınanlar olur.
Bir başqa misalı isə öz ölkəmizdən verək. Bildiyiniz kimi, fevral ayında parlament seçkiləri oldu. Seçkilərdə ən çox qınanılan insanlar topa-topa bülleten atanlar idi. Gəlin indi həmin adamların içində olduğu şəraitə baxaq; Belə adamların əksəriyyəti orta yaşdan biraz yuxarı, işdən evə, evdən işə gedən, apolitik vətəndaşlardır. Yəni belələrinə maraqlı deyil ki, milli məclisdə bəhmənyar oturur, ya həsənqulu oturur. Onlar uzunmüddətli fikirləşmirlər. Sadəcə bugünü necə yola verim dərdindədilər. Və sizi əmin edirəm ki, nə qədər yaxşı adam olursunuz olun, əksəriyətiniz həmin adamın yerində olsaydınız, onun elədiyi kimi hərəkət edərdiniz. Heçnə yox, sadəcə internetə çıxış olmasa idi, onları söyən gənclərin əksəriyyəti elə onlar kimi fikirləşəcəkdi. Sizin əlinizdə imkan var ki, telefonu açıb digər ölkələrdəki vəziyyəti görüb azərbaycandakı vəziyyət ilə müqayisə edəsiniz. Hər gün xoşqədəmin verilişinə, və yaxud türk seriallarına baxan adamlardan hökumətin siyasətindəki qüsurları görməyi və bununla da ən düzgün, ən adekvat seçim etməyi gözləmək səfehlik olardı. Təbii ki, mən bunu topa-topa bülleten atanlara haqq qazandırmaq üçün demirəm. Sadəcə həmin adamın belə düşünməsi onun günahı deyil. Yaşadığı şərait onu belə davranmağa, belə düşünməyə vadar edir. Onları söyməklə, "gələcəyimizi məhv etdilər" deməklə heçnə düzələn deyil. Mövzuya biraz materialist yanaşsaq deyə bilərik ki, yaşadıqları şərait dəyişsə, onlar da dəyişəcək.
Söhbəti elə yerə gətirdim ki, entrini bitirməkdə çətinlik çəkirəm. Bitirmək məburiyyətində də deyiləm, qoy elə belə yarımçıq qals
Fəxr və acı hissini eyni anda yaşamaq, bağlanılması çox çətin yaraya sahib olmaqdır.
Başqa səbəbdən də yaxınını itirə bilərsən, xəstəlik, avto-qəza və s. amma yaxının şəhid olubsa, bunun üstəsindən gəlmək dəfələrlə daha çətin olur.
Üç il əvvəl xalamoğlunu xəstəlikdən itirdik, iki il əvvəl də əmimoğlu müharibədə şəhid oldu. Xalamgilə gedəndə bir şeyin fərqinə varmışam ki, nə qədər acı olsa da, artıq hallarını qəbullanıb yas abu-havasından çıxıblar. Qismət belə imiş deyib yollarına davam edirlər.
Yaxşı bəs əmimgil nə edir, kənddəki evlərinə icra hakimiyyəti yekə bir bayraq qoyub, ki bilinsin bura şəhid evidi. Evə girirsən hər tərəfdə şəhidimizin şəkilləri, divardan asılmış bayraq. Küçənin başına şəhidlərin şəkilləri. Unutmağa belə imkan vermirlər, biraz yaxşılaşmağa doğru gedən kimi icra hakimiyyətindən çəkiliş ilə üstündə şəhidin şəkli olan bir tortla gəlib uşağından onu kəsməyini istəyirlər. Bunun da adı olur şəhidin xatirəsini əziz tutmaq, vallah belə etməklə əziz tutulan tək şey şəhid yaxınlarının bağlanmamış yaralarıdı. Adım kimi əminəm, onlar hələ də ilk günki kimi yasdadılar. Nə həyatlarına davam edə bilirlər, nə də toparlanıb yas abu-havasından çıxa bilirlər.
Bir söz var e, ölənlə ölünmür. yaxının şəhid olanda həqiqətən sən də onunla ölürsən. istəməsən belə öldürürlər. Ağrı-acını basıdırıb yoluna da davam edə bilmirsən. Çünki sən şəhid atası, şəhid anası, şəhid övladı, şəhid qardaşısan. Sənə bunun qürurunu və fəxrini yaşatmaq istəyirlər. Amma bu hisslərin də üzüntü ilə bağlı olduğunu bilmirlər. Bir topa hisslər düyünüdü elə bil. Birini yaşayırsansa, digərini də yaşamalısan, ortası yoxdu. Qürurlananda belə üzüntü ilə qürurlanırsan. Sonra biri çıxıb deyir ki, sən şəhid atasısan, başını dik tut.
Şəhid ailələrinin əksəriyyətinin evində də divardan asılmış bayraq, həmin bayrağın önündə şəhidin rəsmi olur. Elə bunun özü şəhid yaxınlarının yaşadığı qarmaqarışıq duyğuların simvolu kimi bir şeydi.
1 iyun tarixində təhsil nazirliyinin qabağında keçirilən aksiyada iştirak etdiyinə görə həbs edilən "Tələbə tələbi" lahiyəsinin təsisçisi və siyasi aktivist. Rüstəmin rəhbərlik etdiyi aksiya universitetlərdə imtahanların və təhsil haqqlarının ləğvini və yaxud başqa bir tarixə təxirə salınmasını tələb edirdi. Nəticədə, karantin qaydalarını pozmaqla təqsirləndirilərək 15 sutka həbs cəzası verilmişdir.
Bir çox tələbənin istəklərini dilə gətirən Rüstəmin tələblərini sonuna qədər haqqlı hesab edirəm. Digər universitetlərdən xəbərim yoxdur, lakin bakı dövlət universitetində tədris olunan onlayn dərs ilə imtahan götürmək və belə ala-yarımçıq yarımilə görə tələbələrdən ödəniş tələb etmək çox gülüncdür. 1 ay sonra başlanan onlayn dərsi yalnız kefi istəyən müəllim kefi istəyən intervalla keçirdi. Bəzi fənnlər isə, demək olar ki, heç tədris olunmurdu. Vəziyyəti daha da gülünc edən isə imtahanların necə keçirilməsi ilə bağlı verilən qərar idi. Beləki, anlayışımın belə olmadığı fənnlərdən məni 50 ilə imtahana salan universitet, şifahi imtahan tərtib edərək mənə ayrılan 7 dəqiqəlik vaxtda 5 ayrı mövzu haqqında danışmağımı tələb edirdi. Çox güman ki, müəllimlər yola verəcək və əvvəlki qiymətlərə uyğun bal yazacaqlar. Lakin mən 90-95 alacağım fənndən əllə tutulan bir biliyə sahib olmayacağam.
Nifrət elədiyim məqam isə heç bir səs çıxarmayaraq əlimdə olan materialları başa düşmədən əzbərləyə-əzbərləyə qarşıdan gələn imtahana hazırlaşmağımdı. Çünki səsimi çıxartmağa qorxuram. Çünki Valideynlərim mənə balacalıqdan qorxmağı öyrədib. Rəhmətlik Xudu Məmmədovun bir sözü var "Sürünənlər yıxılmır". Hal-hazırda əksər azərbaycanlı valideynlər uşaqlarına sürünməyi öyrədir; sürün ki, yıxılmayasan, övlad! valideynlər uşaqlara heç bir təbii seçmə, iradə ifadəsi fürsəti vermir. Hər şeyi onların əvəzinə seçir, onların yerinə qərarlar verirlər. ona görə də, belə passivik, soxub içimizə oturmuşuq.
/>
insanın içində nələrəsə qarşı çətin anlarda həmişə onu ayaqda saxlayan ümidi olur. Boş da olsa, özünü aldatsan belə o ümid sönsə, vəziyyət qəlizləşir. Bundan sonra insanı heçnə motivasiya etmir. Ölünü diriltmək kimi həmin ümidi bərpa etmək də çox çətin olur.
Nitşe zərdüşt belə buyurdu əsərində üst insan barədə danışanda araya əbədi qayıdış ideyasını yəqin ki buna görə soxmuşdu. Çünki heç nəyin mənası yoxdursa, niyə üst insan olum axı. Nitşe də bu suala "çünki öldükdən sonra yaşadığın həyatı sonsuz disk kimi yenidən yaşayacaqsan" kimi bir cavab vermişdi. ay nitşe, başına dönərəm, sənin dediyin ələ saldığın dinlərdən daha məntiqsizdir axı. Necə yəni yenə eyni həyatı bir də yaşayacam.
Bəlkə təməldə elə yaşa ki, yaşadığın həyatı bir də yaşamaq istəyəsən kimi bir ideya durur. Yenə də dinlərdə olduğu kimi bunda da cənnət (yenidən eyni şeyləri yaşamaq istəyəcəyin həyat) və cəhənnəm (yaşamağına peşman olacağın bir həyat) var. Çünki sən öz cənnətini/cəhənnəmini yaşamağa yenə gələcəksən. Bilmirəm, bu entrim fəlsəfi məktəb yaratmış bir filosofu səhv çıxarmaq üçün yazılmayıb, biraz problemlərim var sadəcə.
Dəyişmək iqtidarında olduğun problemlər və nə etsən də dəyişməyəcək problemlər olur. ikincinin varlığı səndən asılı deyil. Arada elələri də olur ki, onları dəyişə biləcəyini sanırsan, amma zaman ötdükcə onlar da ikinci sıraya keçir. Anadan olanda onlarla dünyaya gəlirsən, bəzən sonradan qazanılmışlar da olur.
Bir problem olanda boş-boş oturub nəsə etməməkdənsə, həmişə onu həll etməyə çalışmışam. Həmişə özümə əziyyət verib nələrisə düzəltməyə çalışmışam. Düzəltmişəm də amma müvəqqəti. Çünki dərində nəsə var. Tipik idmanla məşğul ol, özünü inkişaf etdir məsləhətləri də işləmir artıq. Problemi dərindən həll etməyəndə artıq idman etmək də, özünü inkişaf etdirmək də çox çətinləşir. Çünki problemlərinin bunlarla həll olunmayacağını çox yaxşı bilirsən. Mən özümü dərindən düzəltmək üçün də çox çalışmışam. Amma hər dəfəsində əlimi atdığım hər budaq qırılıb, daha da dərinə yıxılmışam. Buna görə həmişə içimdə olan ümid bir yerdən sonra sönməyə başlayıb. Yuxarıda dediyim ümid bax bu anda ölür. Çünki artıq nə etsən də o boşluğun dolmayacağını bilirsən. Hərdən də boşluğu doldurmağa çalışanda yara alıb əvvəlki vəziyyətinə daha pis şəkildə geri qayıdırsan. Bunu da yaşamışam. Yalnız deyiləm, amma çox vaxt yalnız hiss edirəm. Eyni söhbətləri etmək, eyni məkanlara getmək, iş yoldaşları ilə zarafat etmək bir yerdən sonra tətmin etmir heç. Əylənirsən, gülürsən amma bu da gecə başını yastığa qoyana qədər davam edir. Elə anlar olur ki, bunların hamısı çox boş gəlir.
işlədiyim yerdə iş yoldaşımın gündəlik kimi bir şeyini tapmışdım. Gündəlikdə 30 yaşında özünə yazdığı bu yazılar hələ də ağlımda qalıb: “Hər şeyə qadir olmadığımı bilirəm. Nələrisə dəyişmək də istəmirəm. Yoldaşım, iki övladım var, onlar üçün yaşayacam, istədiyim kimi ola bilmədim, amma yaxşı ata, yoldaş olacam.”
O vaxtı çox anlamasam da, ağlımda qalmışdı, amma indi həmin yazıları dərindən başa düşürəm. 30 yaşında artıq nə etsə də, bəzi şeyləri dəyişə bilməyəcəyini qəbullanmışdı, ki bu qəbullanma insanı biraz rahat hiss etdirir. Ən azından boş gözləntilərin olmur. Hər şeyin əvvəl-axır sonu var.
Son vaxtlar ancaq bu sualı verirəm özümə “necə keçəcək bu ömür?” bu suala da cavab tapa bilmirəm. Geriyə baxanda bu həyatı yenə yaşamaq istəyirəm deyə biləcəm mi özümə
rutin halda gedəndən sonra bir şeyin fərqinə varırsan ki, ətrafında olan insanların əksərində psixoloji problemlər var. analiz edirsən. kədərlərini, travmalarını hiss edirsən. niyə belə davrandıqlarını anlayırsan. niyə belə əsəbidilər, niyə aqresiv və ya tam tərsi sakitdilər. onlar sənə təsir edir. bəlkə sən də bilmədən kiməsə təsir etmisən. belə travmaların olması normaldır amma bunun ilə bağlı nəsə hərəkət edilməməsi, “həyatdı da zaur” deyib yaşamağa davam etmək düzgün davranış deyil. nə vaxtsa eyni problem ilə yenə rastlaşacaqsan. birinci problemin olduğunu qəbul etmək, daha sonra sağlam çıxış yolu axtarmaq lazımdır.
iki şərt var ki, bunlar olduğu təqdirdə professional dəstək almaq mütləqdir: 1. vəziyyətin gündəlik işlərini görməyə artıq mane olursa; 2. bu uzun müddət davam edirsə.
həm də azərbaycanda elə bil fikir var ki, psixoloqa ancaq dəlilər gedir. orda-burda desən ki, psixoloqa gedirəm, camaatda başı işləmir alğısı yaranacaq. əksinə psixoloqa gedənlərin daha da başı işləyir. hər problemi öz beynində həll etmək/etməyə çalışmaq çox ağır yükdür. enerjin çox gedir, həll etməyə də bilərsən. psixoloq da heç bunu həll etmir. amma göstərir ki, bax belə problemlərin var və bu problemlərə nələr səbəb olub.
qısaca nədəsə ilişib qalmaqdansa mışlığın başın buraxıb özünü peşəkara buraxmaq ən yaxşısıdır.
Bildiyimiz kimi, epidemiyanın yayılması ilə gündəmin mövzusu sözügedən virus olub. Qısa müddət ərzində koronavirus sosial medya ilə yanaşı çayxanadakı daydayların, məhlədəki xalaların, tindəki qaqaların müzakirə mövzusuna çevrilib. Artıq çoxdandı görmədiyiniz qohumunuzla rastlaşanda söhbət qıtlığı dərdi çəkmirsiniz. Belə müzakirələrin nəticəsində, ölkəmizin "intelektləri" virusun yayılması ilə bağlı bir neçə konspirasiya nəzəriyyələri irəli sürdülər və sürməkdə də davam edirlər. Siyasi oyunlar, masonların işi, amerikanın oyunları və s. sözügedən konspirasiya nəzəriyyələrindən bəziləridir. Bununla yanaşı, vatsap səsyazmaları da elə bil işin duzu, istiotu oldu.
Bu yaxınlarda da belə nəzəriyyələrin havada uçuşduğu söhbətə şahid olmuşdum. Deməli, virusla əlaqədar universitetlərin bağlanmasına görə, fürsətdən istifadə edib, keçən həftə şadlıq sarayların birində ofisiant kimi işləyirdim. Toy bitdikdən sonra musiqiçilər, ofisiantlar, videoçəkən, şunultutan və digər işçilər olan-qalandan bir süfrə düzəldib yeməyə başladıq. Aktual mövzu olduğuna görə, söhbət elə virusdan düşdü. Mən də epidemiyanın miqyasından, çinin vəhşi heyvan istehlakından, virusun yarasadan qarışqayeyənə ordan da insana keçməsindən dəm vururdum. Masadakıların hərəsi fərqli fikirlər söyləyirdilər: kimisi bunun Allahın qəzəbi olduğunu deyir; kimisi virusun çox təhlükəli olmadığını, ötüb keçəcəyini bildirir; kimisi yadplanetlilərin insan nəslini kəsmək üçün yaydıqlarını qeyd edir; kimiləri də söhbətə fransız qalaraq başını aşağı salıb yemək yeyirdilər. Mövzu ətrafında qızğın müzakirə gedən vaxtı şadlıq evinin ortayaşlı, saçları biraz ağarmış elektrik işçisi yan tərəfdə zalın kondisionerini təmir edə-edə, söhbətimizə müdaxilə edib özündən əmin və qəti bir səslə "qurona virusun hamısı mussonların işidi." dedi. Masada qısa müddətliyinə çaşqınlıq yarandı. Hamı musson küləyinin söhbətə nə dəxli olduğunu aşkarlamağa çalışırdı. Elektrik işçisi isə stolun arxasında oturanların şübhə dolu baxışlarına məhəl qoymayaraq ikinci zərbəni də endirdi: "amerikadı da, iranı vurmaq istiyir." Masaya elə bil limonka atmışdılar. Elədiyimiz söhbət də yadımızdan çıxdı. Yavaş-yavaş elektrik işçisinin dediklərini başa düşməyə başlayırdım. Elə ki işçinin fikrini təkzib edib dirəşmək istiyirdim ki, içəri administrator girdi və "nə oturmusunuz, dalbayob yığını. Durun, stolunuzu yığışdırın. Deyirlər, gecə helikopterlə havanı dərmanlayacaqlar. Durun, tərpənin, tez çataq evə." dedi. Ofisiantlar durdu, hərə öz işinin dalınca getdi. Bu minvalda elektrik işçisi ilə administrator tək qalıb söhbət edirdilər. Aralarındakı dialoqların hamısını eşitməsəm də, qulağıma çatan qırıq-qırıq sözlərdən belə qənaətə gəlmək olardı ki, mövzu yenə virusdu. Bu zaman stolu yığışdırıb, bir padnos dolusu qab-qacağı içəri aparıb geri qayıdana qədər, karifey ikili arasındakı söhbət Əli Kərimli haqqda düşmüşdü. Söhbətin virusdan Əli Kərimliyə necə dəyişməyi mənim üçün hələ də sual altındadı. ikilinin arasındakı söhbət ofisiantlardan birinin "məllim, zal hazırdı, gedək biz?" deməsi ilə sonlandı. Sakitcə sağollaşıb evə getdik. iki-üç gündən sonra virusla bağlı olaraq toylar da qadağan olundu. Çörək qazandıqları toy sahəsinin 1 aylığına təxirə salınmasına görə, işçilərin hamısı çort'a düşmüşdü. Elektrik işçisi fürsət düşdükcə "mussonları" söyürdü. Hamı yenə öz konspirasiya nəzəriyyələrini yarışdırırdı. Yenə qızğın müzakirə başlandı. işçilər yutubda virusla bağlı gördükləri videoları fikirlərinə dayaq kimi bir-birilərinə göstərirdilər. işlərin dayanmasına görə əsəbiləşən administrator hirsini ofisiantlardan çıxarmaq üçün zalı gəzə-gəzə qüsur axtarırdı. Mən isə yorğun halda ofisiantlardan birinin "məllim, zal hazırdı, gedək biz?" deməsini gözləyirdim.
Qədim zamandan bəri dövlətlərin maliyyə cəhətdən əsas onurğa sütunu olan, həyatımızın hər məhləsində istəsək də, istəməsək də ödədiyimiz verginin soyğunçuluq olduğunu müdafiə edən libertarianların arasında yayılmış sloqan. Bunun bir digər versiyası isə "tax is a legalized theft"dir.
Ümumiyyətlə vergi məcburi, fərdi və əvəzsiz ödəniş kimi qəbul olunur. Bu bir çox ölkələrin qanunvericiliyində də öz əksini tapır. (baxma: Vergi Məcəlləsi, 11-ci maddə) Yəni dövlət fərdi qaydada vətəndaşdan qarşılığında hər hansı bir şey ödəmədən və yaxud vermədən məcburi şəkildə pul alır. Doğurdan da belə dedikdə vergi ilə soyğunçuluq arasında fərq olmur. Çünki soyğunçuluq da eyni sistem ilə işləyir. Birinin malını/pulunu onun razılığı olmadan məcburi şəkildə alırsan və qarşılığında da isə heçnə vermirsən. Lakin tək fərq odur ki, vergi ödəyicilərin əksinə soyğunçuluğa məruz qalan şəxslərin sığınacaqları hüquq mühafizə orqanları var.
Dövlətin isə müdafiəsi budur ki, vergini yığmaqda əsas məqsəd dövlətin və bələdiyyələrin fəaliyyətinin maliyyə təminatıdır. Yəni, vergi yolların salınması, xəstəxanaların, məktəblərin və digər infrastruktur binaların tikilməsi, dövlət qulluqçularının maaşlarının ödənilməsi üçün lazım olan pul vəsatini qarşılamaq üçün vətəndaşlardan alınan ödənişdir.
Buna müəyyən qədər haqq qazandırmaq olar. Amma belə bir şey fikiləşək, tutaq ki, dövlətin vergiyə ehtiyacı yoxdur. Məsələn, dövlət təbii qaynaqlardan və yaxud digər sahələrdən əldə etdiyi gəlir ilə yuxarıda göstərilən maliyyə təminatını tam şəkildə qarşılayır. O zaman dövlətin yenə də əhalidən vergi almağı soyğunçuluq olmur? Və yaxud başqa bir ssenari deyək, dövlətin maliyyə təminatını 10% gəlir vergisi ödədiyi təqdirdə əhalidən 15% gəlir vergisi toplanılırsa, həmin artıq ödənilmiş 5% vergi soyğunçuluq olmurmu?
Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində əhali üzərinə qoyulan gəlir vergisi sıfır faizdir. Bunun səbəbi isə dövlətin təbii qaynaqlardan əldə etdiyi gəliri və ölkədə fəaliyyət göstərən korporasiyalardan aldığı vergi ödənişi dövlətin maliyyə təminatını ödəyir. Buna görə dövlət əhali üzərinə hər hansı vergi təyin etməmişdir.
Vergi sistemi dövlətin əlində olan nəzarət edilməsi gərəkən bir sistemdir. Yəni vergi dərəcələri təyin olunarkən nəyə görə bu miqdarda təyin olunduğunu dair statistika, əsaslandırma və bu dərəcələrin müəyyən edilməsinə nəzarət edən müstəqil bir orqan olmalıdır.
Qeyd edim ki, Azərbaycanda gəlir vergisi 14% (fiziki şəxslərdən alınan vergi), mənfəət vergisi isə 20% (hüquqi şəxslərdən alınan vergi) kimi müəyyənləşmişdir. Bu göstəricilərlə Azərbaycan neft, qaz və digər faydalı qazıntılarla zəngin olan ölkələr arasında ən yüksək vergilərə sahib ölkələrin başında durur. Ümumiyyətlə neft, qaz ölkələrin əksəriyyətində vergilər yox deyiləsi qədər azdır.
Son olaraq deyə bilərik ki, haqqlı şəkildə təyin olunmuş vergi soyğunçuluq deyil, dövlətin fəaliyyətini təmin edən maliyyə vəsatətidir. Lakin əhalidən toplanılan vergi ehtiyac olmadığı halda toplanılırsa və ya bu vəsaitlə mənimsənilən pulların yeri doldurulmağa çalışılırsa, bunu rahat şəkildə soyğunçuluq adlandırmaq olar. sifarişi verən: cornelius fudge
Əslində maraqlı və şərəfli peşə sayılsa da, Azərbaycanda mahiyyətcə tam tərsi olan, işləyərkən vicdanını kənara qoymağa məcbur edən peşə. Deməli, Azərbaycanda polis sistemi elə qurulub ki, bu peşəyə yiyələnən insan nə qədər vicdanlı olsa da, axır-əvvəl el arasında "it" kimi adlandırdığımız vəziyyətə gəlib çıxır.
Başdan ayağa rüşvət üstündə qurulan bu sistemdə adicə rütbə qalxarkən belə kiməsə şirinlik verməlisən. Onsuz işə girərkən verdiyin rüşvəti, eyni zamanda işdə vəzifən qaldırılarkən də verməlisən. Belə deyim, misalçün, daxili işlər nazirliyində işləyən baş leytenant 3 il sonra kapitan rütbəsini almalıdı. Lakin həmin şirinlik ünvana çatmayınca vəzifənin qaldırılması barədə təqdimat verilmir və cürbəcür bəhanə ilə bu proses yubadılır. Bu şirinlikləri isə sadəcə polis maaşı ilə vermək olmur. Ya ziyana işləməlisən, ya ərizəni yazıb çıxmalısan, ya da ki vətəndaşlardan rüşvət alıb "it" dediyimiz vəziyyətə gəlməlisən. Başqa cür bu vəzifədə işləmək mümkün deyil.
Hər vəzifəyə də ayrı qiymət qoyulub. Müstəntiqin öz qiyməti, tədqiqatçının öz qiyməti, əməliyyatçının isə öz qiyməti var.
Bunun hələ rəis qiyməti də var. Deməli polis rəisi təyin olunmaq üçün şirinliyin miqdarı əraziyə görə dəyişir. Bakıda, Sumqayıtda və Gəncədə bu qiymət ən yüksək həddədir. Bu vəzifəyə təyin olunmaq üçün isə yüzminlərlə şirinlik verməlisən. Sizcə bu qədər şirinlik verib rəis vəzifəsinə təyin olunan şəxs ayda 800 manata qane olar? Hər yeni təyinatda təzə rəis verdiyi şirinliyi çıxarmağa çalışır. Bunu isə polis vəzifələrini satmaqla, vətəndaşlardan külli miqdarda rüşvət almaqla edir.
Hələ elə rəislər var ki, polislərə verilən güzəştləri və təminatları belə özünə götürür. Bu yaxınlarda polis serjantı işləyən biri yaxınlaşmışdı. Rəisdən şikayət yazmaq istəyirdi. Dediyinə görə, rəis idarədə işləyən polislərə verilən təminatları, polis maşınlarına benzinin vurulması üçün verilən, hesabına mütəmadi olaraq pul yüklənən benzin kartlarını, həmçinin polislərə verilən maddi yardımları özünə götürür. idarənin adını çəkmək istəmirəm, amma həmin idarə işğalda olan rayonun polis idarəsi olduğuna görə, sözügedən idarənin ərazisi yox idi. Ərazisi olmadığına görə vətəndaş həmin idarəyə çox gəlib getmir. Buna görə rəis vəzifəyə təyin olunmaq üçün verdiyi pulu başqa yolla, idarədə işləyən polislərdən çıxardır.
Başqa sözlə desək, Azərbaycanda polis işləmək vicdanlı insanların görəcəyi bir iş deyil. Nə qədər vicdanlı olsan da, axır-əvvəl bu iş səni üzə durmağa, vətəndaşdan rüşvət almağa vadar edir. Çünki bu sistemin qayəsi rüşvətdi.
Bir tanışımın atası polis rəisi işləyirdi. Deməli, bu uşağın polisliyə hədsiz sevgisi var idi. Özü çalışdı, oxudu, lazımi balı da yığdı və polis akemiyasına sənəd verəndə atası qoymadı. Polis rəisi işləyən atası ona "nə işlə məşğul olursan ol, təki bu sistemə girmə, mən girmişəm, gördüyün kimi çıxa bilmirəm." demişdi. Həmişə də atası söz arasında "qəhbə qühbə ilə işləyirəm e bütün gün" deyirdi. Tanışımın atası bir qədər yaşlı biri idi. Hələ yadımdadır ki, bir gün onların ailəsində faciə deyə biləcəyimiz bir hadisə baş verdi. Həmin uşağın atası hadisə baş verəndə "elə elədiklərimin nəticəsidir ki, Allah qarşıma belə şeylər çıxarır." demişdi.
Bu peşədə işləyən, hüquqdan, polislikdən heçnə qanmayan, sadəcə pulun verib deyə işə qəbul olunan adamlar ayrı bir aləmdirlər. Bir dəfə bölməyə getmişdim. idarədə 7-8 nəfər toplaşıb bir protokol yaza bilmirdi. Hələ zəng vurub kimdənsə kömək istədilər, axır moment güclə protokolu ala-yarımçıq yazmağı bacardılar.
Hələ bir dəfə pul verib işə daxil olan bir müstəntiq oğurluq ilə bağlı cinayət işini yekunlaşdıra bilmirdi deyə zərərçəkmiş şəxsi çağırıb ona oğurlanan əşyanın əslində oğurlanmadığını və zərərçəkmiş şəxsin bu əşyanı itirdiyini ehtiva edən ərizə yazmasını tələb etmişdi. Zərərçəkmiş şəxs də bu tələbi rədd edəndə onu hədələmişdi. Çünki cinayət işi üzrə ittiham aktı qanunla müəyyənləşdirilmiş müddət ərzində yekunlaşmasa, bu, müstəntiqin səhlankarlığı kimi qiymətləndirilir və iş başqa müstəntiqə verilir.
Bir sözlə, vəzifəsi cəmiyyəti təhlükədən qorumaq olan bu şəxslər elə bir sistemdə yetişirlər ki, elə onların özü cəmiyyət üçün böyük bir təhlükəyə çevrilirlər.
Adından da bəlli olduğu kimi mahiyyəti etibarilə təqdim edilən malların, görülən işlərin və göstərilən xidmətlərin dəyərinə əlavə edilən məbləğdən tutulan vergi növü.
Məsələn, bir şəxs digər bir şəxsdən 1000 manat dəyərində mal alır və daha sonra həmin malı 1200 manat məbləğinə satır. Bu halda ƏDV üçün vergiyə cəlb edilən məbləğ məhz malın dəyərinə əlavə edilmiş 200 (1200-1000) manatdır. Bir növ mala əlavə dəyər qazandırılır, və həmin qazandırılan əlavə dəyərdən vergi tutulur.
Artıq bir ilə yaxın yaxındır ki, alışveriş zamanı ədv-yə cəlb olunan malların satışında ədv-nin 10% faizi ödəyiciyə qaytarılır. Hökumət bunu vətəndaşın qara qaşına, qara gözünə görə etmir. Onsuz Ədv son istehlakçıdan tutulan vergidir, yəni vətəndaşdan pulu alır, onun 10%-da qaytarır. Sadəcə bunu etməkdə əsas məqsəd vətəndaşları alış veriş edərkən çeki almağa təşviq etməkdir. Bu yol vergidən yayınma hallarını xeyli miqdarda azaldır. Bir növ hökumət sahibkarlarla mübarizəyə vətəndaşları da cəlb edir.
Mahiyyət etibari ilə sadə mexanizmə malik olduğu görünsə də, hesablama və ödənilmə mexanizmi yuxarıda göstərilən misaldakı kimi sadə deyildir.
Belə ki, ƏDV ödəyicisi olan şəxslər üzərində nəzarəti təmin etmək, vergidən yayınma hallarının qarşısını almaq və ƏDV yükünün daşıyıcısını dəqiq müəyyən etmək məqsədilə, ƏDV-nin hesablanması zəncirvari xarakter daşıyır.
Daha yaxşı başa düşmək üçün ƏDV-nin hesablanması və ödənilməsi ilə bağlı prosedurlara mərhələləli şəkildə nəzər salmaq daha məqsədəuyğun olar. Bu prosedur mürəkkəb sistemə malik olsa da, çalışacam ki, bacardığım qədər sadə izahla başa salım.
ilk öncə qeyd edim ki, Vergi Məcəlləsinə əsasən ƏDV-nin dərəcəsi 18 faiz olduğundan, Azərbaycan ərazisində mal satılan və idxal olunan zaman həmin malın və idxalın dəyərindən 18 faiz dərəcə ilə ƏDV hesablanmalıdır.
Məsələn, bir şəxs digər şəxsə 1000 manat dəyərində mal təqdim edir. Bu zaman malı təqdim edən şəxs (satıcı) 180 manat məbləğində (1000x18%) ƏDV hesablanmalıdır.
Eyni zamanda satıcı sadəcə malın dəyərini deyil, həmin malın dəyərinə münasibətdə hesablanmış ƏDV məbləğini də alır.
Məsələn, A MMC B MMC-yə 1000 manat dəyərində mal satır. Bu zaman satıcı (A MMC) alıcıdan (B MMC-dən) həm 1000 manat malın dəyərini, həm də 180 manat ƏDV-ni (1000 x 18%), ümumilikdə 1180 manat ödənişi tələb edir.
Habelə ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyatdan keçmiş alıcı malı alan və idxal edən zaman malın dəyəri ilə yanaşı ödədiyi ƏDV-ni, son istehlakçı olduğu hal istisna olmaqla, büdcədən geri tələb etmək hüququna malikdir. Bu vergi qanunvericiliyində “əvəzləşdirmə” adlandırılır.
Məsələn. yuxarıda göstərildiyi kimi B MMC A MMC-dən 1000 manat dəyərində mal almış və bunun müqabilində satıcıya malın dəyərini (1000 manat) və ona müvafiq ƏDV-ni (180 manat) ödəmişdir. Bu halda, alıcı B MMC malı alarkən ödədiyi 180 manat ƏDV-ni daha sonra büdcədən geri tələb etmək (əvəzləşdirmək) hüququna malikdir. Bu zaman B MMC son istehlakçı olmadığına görə ƏDV vergisindən azad olmuş sayılır. Çünki ƏDV istehlak vergisi hesab edildiyindən onun faktiki ödəyicisi istehlakçı hesab edilir. Başqa sözlə desək, malın, xidmətin və işin son istehlakçısı ƏDV-nin ödəyicisi, hesab edilir və mal alarkən ödədiyi ƏDV-ni büdcədən tələb etmək (əvəzləşdirmək) hüququ olmur. Son istehlakçıdan öncəki malın, xidmətin və işin alıcıları isə ƏDV-nin son istehlakçıdan tutulmasına xidmət edən vergi agenti qismində çıxış edir və onlar büdcədən ödədikləri ƏDV məbləğini geri tələb edə bilirlər.
Yuxarıda qeyd olunanları nəzərə alaraq, aşağıdakı əməliyyat üzrə A MMC, B MMC və C MMC-in may ayı üzrə ƏDV öhdəliyini müəyyən edək:
A MMC B MMC-dən may ayında 1000 manat dəyərində mal almış və daha sonra həmin malı may ayında 1200 manat dəyərində C MMC-yə satmışdır. C MMC isə həmin malı şəxsi məqsədləri üçün istifadə etmişdir. Buranı diqqətlə oxusaz, ƏDV mexanizmini rahat başa düşə biləcəksiniz.
ilk öncəgöstərilənlərə əsasən hər iki satış üzrə ƏDV məbləğini hesablayırıq:
1000 x 18% = 180
1200 x 18% = 216
Bu o deməkdir ki, A MMC B MMC-dən 1180 manat (1000 180), B MMC isə C MMC-dən 1416 manat (1200 216) ödəniş almışdır.
Daha sonra əvəzləşdirilməli (büdcədən tələb edilməli) ƏDV-nin məbləğini müəyyən edilir. B MMC mal alarkən 180 manat ödədiyindən həmin məbləği əvəzləşdirmək hüququna malikdir. C MMC isə malı şəxsi məqsədləri üçün istifadə etdiyindən son istehlakçı hesab edilir və bu səbəbdən mal alarkən ödədiyi 216 manat ƏDV məbləğini əvəzləşdirmək hüququna malik deyil.
Beləliklə, yuxarıdakı misalda Ədv öhdəlikləri belə olur:
Hər hansı əvəzləşdirməli ƏDV məbləği olmadığından və 1000 manat satışdan hesablanmış ƏDV-nin məbləği 180 manat təşkil etdiyindən, A MMC-nin ƏDV öhdəliyi 180 manat təşkil edir.
Əvəzləşdirilməli ƏDV məbləği 180 manat (A MMC-dən aldığı mala görə), hesablanmalı ƏDV məbləği isə 216 manat (C MMC-yə satıdğı mala görə) olduğundan, B MMC-nin ƏDV öhdəliyi 36 manat (216-180) təşkil edir.
Son istehlakçı kimi əvəzləşdirmə hüququ olmadığından və hər hansı satış həyata keçirmədiyindən (aldığı malı öz şəxsi məqsədləri üçün istifadə etdiyindən) C MMC-nin dövlət büdcəsi qarşısında hər hansı ƏDV öhdəliyi yaranmır.
Dünyadakı bütün insanların biri-birindən 6 handshakes uzaqda olduğunu, əslində hamının bir-birini dolayı yolla tanıdığını, bir sözlə yaşadığımız dünyanın sosial cəhətdən çox kiçik və əlçatan olduğunu iddia edən fenomen. Qısaca olaraq, sözügedən fenomen planetdəki insanların dolayı yolla bir-birilərinin əlini sıxdığını və biri-birilərini tanıdığını irəli sürür. Konsepsiyanın adı ilk dəfə 1929-cu ildə Frigyes Karinty tərəfindən çəkilmişdir. Əslində birinci dünya müharibəsindən sonra bu ideya kifayət qədər müzakirə olunmuşdu lakin Karinty bunu ilk dəfə elmi səviyyədə müzakirəyə çıxaran şəxs olmuşdur. Onun fikrincə, dünyada istənilən iki şəxs bir-birilə ən çox 5 tanışlıq yolu ilə əlaqə qura bilər.
Beləki, sözügedən konsepsiyaya görə, insanların əksəriyyəti Donald Trump'ın əlini sıxan adamın əlini sıxan adamın əlini sıxan adamın əlini sıxan adamın əlini sıxıb. Təbii ki, burda Donald Trump tamamilə şərtidir. istənilən məşhur insana bu konsepsiyanı şamil etmək olar.
Adıçəkilən fenomenin şəhər əfsanəsi, yoxsa doğru olduğunu isbat eləmək üçün xeyli miqdarda araşdırma və eksperiment olub. Bunlardan ən məşhuru Stanley Milgram tərəfindən aparılan balaca dünya eksperimenti (small world experiment) idi. Eksperimentə görə, Milgram west cost'a bir paket göndərərək, adi vətəndaşların birindən paketin bostonda olan, aralarında heç bir əlaqə olmayan bir nəfərə çatdırılmasını istəyir və bunun üçün poçtdan istifadə etməkdən ziyadə tanışlıq vasitəsi ilə paketin göndərilməsini tələb edir. Həmin paket isə 6 addımda bostona çatır. Milgramın fikrincə, amerikada ortalama 3 tanışlıq yolu ilə istənilən adam istənilən adamla əlaqə qura bilər.
Buna baxmayaraq, bəzi tədqiqatçılar bu konsepsiyanın geniş miqyası əhatə etdiyini qəbul etsə də, bütün dünyanı əhatə etməsinə inanmır. Çünki dünyada kifayət qədər izolyasiya olunmuş qrup və millətlər var.
Sosial medyanın yaranması ilə də insanlar arasındaki yaxınlıq daha da artmışdır. Feysbukun irəli sürdüyü datalara əsasən, şəbəkədə olan bütün istifadəçilərin ortalama 4 addımla və yaxud 4 tanışlıq vasitəsilə bir-birilərini tanıdığını bildirilmişdir.
Adıçəkilən fenomen riyazi cəhətdən də isbat olunmuşdur; deməli, dünyada yaşayan bütün insanları N ilə (7 milyard), ortalama bir insanın tanışlarının sayını isə (insanların ortalama tanışlarının sayı 45 olaraq bilinir) K ilə işarə edək. Belə olan halda, degree of seperation = ln (n) / ln (k) = 22.67 / 3.81 = 5.96. Lakin bir insanın ortalama tanışlarının sayının 45 kimi nəzərə alınması bir çox tədqiqatçılar tərəfindən müsbət qarşılanmamışdır. Ona görə də, hal-hazırda da bu konsepsiyanı mif adlandıranlar kifayət qədərdir.
Bu fenomen üzərində qurulmuş bir çox oyunlar da mövcuddur. Deməli, belə oyunlardan biri olan John L. Sullivan oyununda insanlar John L. Sullivanın əlini sıxdığını isbat etməyə çalışırdılar. Məsələn, sözügedən oyunun iştirakçısı bazarda tərəvəz satır, orada ona yemək gətirən yeməkxananın gənc işçisi var, həmin işçinin yaxın dostu hər gün onu görmək üçün restorana gəlir, yaxın dostunun atası şirkətlərin birində sürücü kimi işləyir, sürücü işlədiyi şirkətin isə ən sevimli müştərilərindən biri John L. Sullivandır. Beləliklə, tərəvəz satan adamımız dolayı yolla Sullivanın əlini sıxdığını isbat edir. Oyunu qısa olaraq belə izah etmək olar; shake the hand that shook the hand that shook the hand that shook the hand of ‘the great John L.
6 handshake rule konsepsiyasını mainstream sferaya gətirən isə "the six degree of kevin bacon" oyunu olmuşdur. Bu oyunu 1994-cü ildə Albright kollecinin 4 tələbəsi kəşf etmişdir. Oyun qısa zamanda sürətlə yayılır. Oyunun məqsədi Hollywood səhnəsindəki hər hansı bir aktyoru birbaşa və ya dolayı yolla birlikdə işlədikləri 5 aktyor vasitəsilə Kevin Bacon ilə əlaqələndirməkdən ibarət idi. Oyun o qədər məşhurlaşır ki, Kevin Bacon və 4 tələbə televizora belə çıxırlar. Hal-hazırda da Kevin Bacon'ın qatıldığı hər verlişdə onu bu oyunu oynatmadan buraxmırlar.
Yekun olaraq, bu konsepsiyanın mif yoxsa fakt olduğu, yəqin ki, gələcəkdə bizə aydın olacaq. Lakin mənim fikrimcə, olduqca ağlabatan fenomendir, və tamamilə inanıram. Yeri gəlmişkən, Azərbaycanda da bunun oyununu yaratmaq olar. Məsəlçün "the six degree of hacı nuran". 5-6 tanışlıq yolu ilə azərbaycandakı hər kəs özünü hacı nuranla əlaqələndirə bilər, məncə.
Məni başa düşən, həyatın, demək olar, bütün mərhələlərində güvənə biləcəyim, əvəzsiz və hər hansı mənfəət güdmədən məndən köməyini əsirgəməyən yeganə insan. Yəqin ki, bu yaxınlığımız kiçik yaşdan işləməyə başlayıb, ailənin müəyyən qədər yükünü öz çiyinlərimizin üzərində daşımağımızdan irəli gəlir. Maddi vəziyyətimiz yaxşı olmadığına görə, məktəb illərindən eyni yerdə afsiant işləməyə başlamışdıq. Universitet illərində də bu ənənəni davam etdirə bilmişdik. Daha sonra hərə öz sahəsində işləməyə başladı.
Restoran sistemində müəyyən qədər işləmiş hər kəs bilər ki, bu sistemin ən çətin və ağır işi afsiantlıqdı. Hələ bizim mudir həm maaşı az verirdi, həm çox işlədirdi, həm də ən kiçik səhvində ağzına gələni deyirdi. Digər afsiantların səhvi olanda bunu bir-birlərinin üstünə atırdılar. Biz isə digərimizə söz gəlməsin deyə bir-birimizin səhvini üstlənir və yaxud ört-basdır edirdik.
Görünüş cəhətdən heç mənə oxşamır. Birimiz qaraşınıq, birimiz də sarışın. Yadıma düşür, balaca vaxtı həmişə həyətə düşəndə eyni paltarı geyinirdik. O vaxtı gedib paltar almırdıq. Anam bazarı gəzir, bəyəndiyi bir şey olarsa, həmin koftadan, şalvardan və ayaqqabıdan bir razmer fərqlə birini mənə, birini də qardaşıma alardı. Görünüş cəhətdən oxşamasaq da, heç olmasa paltardan qardaş olduğumuzu camaata bildirirdik. Hamı da 'siz necə qardaşsız, heç bir-birinizə oxşamırsınız' deyərdi. Elə indi də bu sözü deyirlər. Qardaşımla həmişə dalaşardıq. Qardaşımın hamıya sataşmaq kimi bir xasiyyəti var idi. Sataşmağa adam tapmayanda gəlib mənə sataşardı. Buna görə balaca vaxtı başım çox ağrıyıb. Buna baxmayaraq nəsə mübahisəm olanda birinci yanımda onu görərdim.
Onu da qeyd edim ki, sağlam bir ailədə böyüməmişik. Ailədə böyük dava-dalaşlarımız da olub, pis günlərimiz də. Bunlara görə qardaşımın öz arzularından imtina etdiyi də olmuşdu. Düzdü bunu bildirmir amma hərdən dolub-daşır və əsəbləşəndə içində olanların hamısını bir-bir deyir. Amma həmişə qardaşım optimistliyini saxlamağı bacarıb. Ən dibə vurduğumuz anlarda belə üzümüzü güldürən o olmuşdu. Belə baxanda onun yaşadıqlarını mən də yaşamışam, lakin mən onun kimi optimist ola bilmirəm. Bəlkə o yaşadıqlarını içinə atır və bunu çölə vurmur, bəlkə də yaşadıqları heç vecinə də deyil, “həyat bir gündü, o da bugündü” prinsipi ilə yaşayır, deyir gülür əylənir. Yəqin ki, özündən soruşmayana qədər bunun cavabını bilməyəcəm. Ümid edirəm, gələcəkdə bu həssas mövzuda onunla söhbət etmək cəsarətini taparam.
Amma məncə indi daha yaxşı vəziyyətdədir. Onsuz işə görə bir-birimizi çox görə bilmirik. Əsasən axşamlar danışırıq, bir də bu fürsəti istirahət və ya bayram günlərində tapa bilirik.
Bir onu bilirəm ki, bu çətin anlara baxmayaraq özündə güclü xarakter formalaşdırıb. Kiçik şeyləri özünə problem etmir, tez ünsiyyət qurur, insanları idarə etmə və babat təşkilatçılıq bacarığı var. Ümidvaram, həyatda istədiyi yerlərə gəlib çatar. Çünki buna sonuna qədər layiqdi.
Bu il də magistrı bitirib əsgərə gedir. Sağ-salamat gedib-gəlməyini arzulamaqdan başqa əlimdən heçnə gəlmir.
Xarakterim elədir ki, birinə onu sevdiyimi deyə bilmirəm. Bunu ya əməllərimlə göstərirəm, ya da ki ona dəyər verdiyimi hiss etdirirəm. Üzünə deyə bilməsəm də, ümid edirəm, xətrini necə istədiyimi ona hiss etdirə bilmişəm. Yaxşı ki, varsan və yaxşı ki, mənim qardaşımsan.
"Learned Helplessness" adı ilə də tanınan, psixologiyada insanın dəfələrlə çətin və çıxılmaz vəziyyət ilə üzləşdikdən sonra, həmin vəziyyətdən çıxmaq üçün cəhd etməyi dayandırmasına verilən ad. Hətta belə situasiyalardan çıxmaq üçün imkanları olsa belə, insanların əksəriyyəti buna cəhd etməkdən imtina edirlər. Məsəlçün, bir nəfər dəfələrlə siqareti tərgitmək üçün cəhd edir, lakin heç cürə tərgidə bilmir və bunun nəticəsində də həmin insan inanır ki, heç nə ona siqareti tərgitməyə kömək ola bilməz.
Adıçəkilən termin elmə ilk dəfə 1967-ci ildə Martin Seligman və Steven Mairer tərəfindən gətirilmişdir. Seligman'in bunu isbat etmək üçün itlər üzərində kiçik bir eksperienti də var.
Bu termini izah etmək üçün ən yaxşı misal, hindistanda filləri balacalıqdan zəncirə bağlayıb onların inanclarına çarəsizliyi aşılayaraq tərbiyə etməyi göstərmək olar. Çoxunuz bunu bilirsiniz, amma yenə də qısa şəkildə yazıram; Hindistanda filləri balacalıqdan zəncirlə ağaca bağlayırlar. Balaca fil nə qədər sınasa da, balaca və zəif olduğundan zəncirini qırmağa gücü çatmır və bir müddətdən sonra balaca fil zənciri qırmaq istəyindən üz döndərir. Balaca fil böyüyür və güclənir. Artıq həmin zənciri qırmaq onun üçün çox sadə bir şeydir. Lakin fil zənciri qırmaq üçün heç bir cəhd etmir. çünki fil üçün artıq zənciri qırmaq imkansız bir şeyə çevrilmişdir.
Bununla bağlı uşaqlar arasında bir eksperiment də keçiriblər. Eksperimentdə iştirak edən uşaqlardan iki sualdan ibarət olan testi həll etmələrini tələb ediblər. Uşaqların bəzilərinin vərəqlərində birinci sual çətin, ikinci sual asan; bəzilərində isə birinci sual asan, ikinci sual isə çətin olmuşdur. (yəni hər iki qrupda da suallar eynidi, lakin yerləri dəyişdirilmişdir.) Birinci sualı asan olan uşaqlar testdə müsbət nəticələr göstərərkən, birinci sualı çətin, ikinci sualı asan olan uşaqlar isə elə ilk sualdan ümidsizliyə qapıldıqlarına görə, suala doğru cavab verməkdə çətinlik çəkiblər.
Öyrənilmiş çarəsizliyin daha ağır forması elə uşaqlıqdan bu psixi problemi daşıyanlarda baş verir. Tutaq ki, bir nəfər uşaqlıqda bir neçə dəfə insanlarla komunikasiya yaratmaqda çətinlik çəkib. Zamanla insanlarla ünsiyyət yaratmaq çətinliyi onun psixologiyasına yansıyır və həmin adam lal, dinməz bir adama çevrilir.
Viktor hüqo tərəfindən yazılan, dünya ədəbiyyatının ən tanınmış romanlarından biri. Ümumilikdə 5 cilddən ibarət olan roman bir çoxları tərəfindən şahəsər elan edilmişdir. Hətta məşhur türk şairi Namiq Kamal sürgün illərində həyatının son günlərini yaşarkən, əlində bu roman var imiş. Bu əsəri oxuyarkən həyata gözlərini yummuşdur.
Çox yüksək səviyyədə yazılmış əsərdir, bildiyin adama həyat dərsi verir. Roman boyu obrazlarla bərabər oxucu da püxtələşir. Müəllifin də dediyi kimi "bu kitab qaranlıqdan aydınlığa, cəhənəmdən cənnətə aparan yoldur." Xüsusəndə jan valjan obrazı mənə daha çox təsir etdi. Jan valjanı ən yaxşı təsvir edən isə sonda olan şeir idi;
O yatır... Qovmuşsa da, tale qəddarcasına.
Yaşamış... Atmışsa da, mələk qəm dəryasına.
Öldü. Vaxtı çatanda əcəl apardı onu,
Necə ki axşam çökür, yetir gündüzün sonu.
"Səfillər təkcə fransız xalqı üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün yazılmışdır." deyən hüqo romanda ictimai problemlərlə yanaşı din, siyasət, tarix kimi bəşəri mövzulara da toxunmuş, mövcud siyasi rejimə, fransa inqilabına, kapitalizmə, kommunizmə və dini rejimə öz fikrini bildirmişdir. Müəllifin haşiyəyə çıxaraq yazdığı hissələr çoxları tərəfindən bəyənilmir, və sıxıcı adlandırılır, hətta bəzi nəşriyyat evləri kitabı həmin hissələri ixtisar edərək çap etmişlər. Amma şəxsən, o vaxtın adamlarının fikirləri həmişə mənə maraqlı gəldiyinə görə, həmin hissələr də romanın özü kimi mənə ləzzət elədi. Elə oxuduqca da bilinir ki, sözügedən hissələr romanla sıx bağlıdır.
Yeri gəlmişkən onu da qeyd edim ki, romanda parisin təsviri xüsusi yer tutur. Roman boyu Hüqo Parisin, demək olar, hər künc-bucağını; küçələrini, parklarını, binalarını, bulvarlarını, xarabalıqlarını, hətta kloakalarını, kanalizasiyalarını da geniş şəkildə təsvir etmişdi. Lənətə gələsi Parisi Sumqayıtdan daha yaxşı tanıyıram uje.
əsasən Azərbaycanda il ərzində ortalama bir adam 3.20 kiloqram dəniz məhsulu istehlak edir. Dənizə çıxışı olmayan Zimbabvedə belə (3.73 kq) adam başına düşən dəniz məhsulu istehlakı Azərbaycandan çoxdur. 
