parasosial

2025-ci ilin sözü seçilməsinə rəğmən başlığını indi açdığımız psixo-sosial fenomen.
qeyd: entry bir az uzun olacaq.
Cambridge lüğətinin izahında “parasosial” — insanın tanımadığı bir məşhur, uydurma obraz və ya süni intellekt botu ilə sanki real dostluq varmış kimi hiss etdiyi emosional bağ deməkdir.


Sanki yeni yaranmış bir söz kimi səslənsə də bu sözün tarixi 1956-cı ilə qədər gedib çıxır. Hələ medianın çiçəklənmədiyi, süni intellekt deyilən texnologiyanın sadəcə xəyal olduğu bir dövrə. O dövrdə sadəcə insanlar üçün əlçatan olan radio və televizorlar var idi. Xüsusilə televizorlar hələ yeni populyarlaşmağa başlamışdı. Film obrazları, televiziya verilişlərinin aparıcıları və dövrün digər media fiqurları ilə tamaşaçı arasında tamamilə tək tərəfli bir münasibətin olduğunu görən iki sosioloq - Donald Horton və Richard Wohl "Mass Communication and Para-social Interaction: Observations on Intimacy at a Distance" adlı məqalələrində bu vəziyyəti açıqlamağa çalışırlar.


Parasosial münasibətlərdə heç bir qarşılıq yoxdur təbii ki. Amma insanın sosial beyni (beynin sosial prosseslərdə rol oynayan bütün hissələri) çox həssasdır. Veriliş aparıcısının tamaşaçıya "əziz/hörmətli" kimi səslənməsi belə sosial beyində bir işıq yandırır. Tamaşaçı əksər hallarda bu münasibətin qarşılıqsız olduğunu bilir. Lakin sosial beyin tək tərəfli olsa belə xoş sözü, ona baxan gözləri münasibət varmış kimi qəbul edir. Belə deyəndə bizə sanki bir az xəstəlikli bir vəziyyət kimi gəlsə də əslində çox vaxt ortada patoloji bir vəziyyət yoxdur. Hamımızın filmlərdə simpatiya bəslədiyi obrazlar olur. Hətta bu personajlar öldükdə kədərlənirik ki buna da "parasosial yas" deyilir. Nə o obraz gerçəkdir, nə də aktyorun/aktrisanın bizim varlığımızdan xəbəri var. Emosional yatırımı edən tək tərəf biz oluruq. Bu təktərəfli yatırım da parasosial münasibətin əsasını təşkil edir.


Sosial beynin həssas olması tək açıqlama deyil əlbəttə. insanın bir də bağlanma ehtiyacı var. Sosial münasibət qurmaq hamımız üçün asan deyil. Çünki hərəkət istəyir, daha çox yatırım istəyir. Kontrol tamamilə bizim əlimizdə olmur real həyatımızda. Əgər sosiallaşmaqda problem yaşayırıqsa, itirmək qorxumuz güclüdürsə, özdəyərimiz azdırsa, tənha hiss ediriksə parasosial münasibətlər bir çıxış qapısı kimi görünür.


1956 ilə 2025-ci il arasında 69 il var və bu dövr ərzində media həddən artıq genişləyib. Media fiqurları artıq təkcə artist və aparıcılardan ibarət deyil. Bura sosial media fenomenləri və oyunlar da daxil olub. Fenomenlərin yaşayış tərzləri, danışıqları, yeyib-içdikləri, geyimləri belə insanlara təsir edir. Oyunlar isə belə münasibətlər üçün ən ideal mühitdir. Oyundakı personaj oyunçunun rəqəmsal dünyadakı təmsilçisi olur. Onu idarə edir, real həyatda edə bilmədiklərini oyunda edir. Pis tərəfi odur ki, bu fiqurlar müsbətləri ilə yanaşı mənfiləri ilə də insanlara təsir edirlər.


Parasosial münasibətlər təkbaşına təhlükəli olmasa da, bəzi faktorlarla birlikdə çox mənfi nəticələrə gətirib çıxara bilir. Bu nəticələrdən bəzilərinə baxaq. Yüngüldən ağıra doğru sıralanacaq:
1. Fərdi səviyyədə şəxsin yalnızlaşmasına gətirib çıxara bilər. Oyunlardan, sosial mediadan asılı olmaq bunun ən bariz nümunəsidir. Belə insanlar real münasibətlərdən qaçmağa meyilli olurlar.
2. (baxma: maladaptive daydreaming/-393499)
Maladaptive daydreaming dediyimiz, xəyal qurmanın həddini aşmış variantı ilə parasosial münasibətlər birləşdikdə bu, fərdin həyatına əməlli başlı mənfi təsir göstərir. insan parasosial münasibətdə olduğu fiqurları öz xəyalında canlandırır. Reallıqdan uzaqlaşır və bundan asılı hala düşür. Xəyal qurmanın verdiyi o həzz xəyal dünyasından kənarda depressivliyə səbəb ola bilir.
3. Obsessiv düşüncələr+parasosial münasibətlər. Şəxs daim bir media fiqurunu düşünür, onu ağlından çıxara bilmir. Daim onu araşdırır, haqqında hər şeyi bilmək istəyir, ona çatmağın yollarını axtarır. Patoloji səviyyə də artıq buradan başlamış olur. Məşhurların arxasıyca düşən, evinə basqın edən fanatlarda bunun olduğunu demək olar.
4. Psixotik spektr+parasosial münasibətlər. parasosial münasibətlərdə insan münasibətin qarşılıqsız olduğunun fərqindədir. Amma əgər endogen+ekzogen faktorlarla tətiklənən psixoz (reallıqdan qopma) varsa burada işin rəngi dəyişir. Parasosialda insan "bilirəm, o məni tanımır amma mən onu bəyənirəm" deyə düşünürsə psixotik spektrda bu, "o da məni görür, mənə mesaj verir, məni sevir" kimi sayıqlamalara çevrilə bilir. Dediyim kimi parasosial münasibət təkbaşına patologiya deyil. Amma belə vəziyyətlərdə psixozu qidalandırıb gücləndirə bildiyi üçün təhlükəni artıra bilir.


Əlavə olaraq işin bir ucu da artıq süni intellektə toxunur. Süni intellektlə də emosional bağ qurmağa çalışırıq. Bəzən o bizə psixoloq, mentor kimi göstəriş verir və fərqində olmadan bir parasosial münasibətə çəkilmiş oluruq. Təbii ki, real münasibətin yerini verməməsi ilə yanaşı bu da real münasibətlərin qurulmasına mane ola bilər.
sifarişi verən: Winston

cherophobia

"Çox gülməyin axırı ağlamaqdır" atalar sözündə belə öz əksini tapmış "xoşbəxtlikdən qorxma" halına verilən ad. Nə bir diaqnozdur, nə də digər fobiyalar kimi konkret bir situasiya və cisimlərdən qorxma halıdır. Hələlik populyar bir psixoloji termindir və adətən sosial şəbəkələrdən başqa yerlərdə qarşımıza çıxmır. Yəni ən azından mən bu entrini yazdığım dövrdə bu "termin" ciddi şəkildə araşdırılmır. Bəs tamamilə uydurmadır mı desəniz...Xeyr. Əslində həqiqətən xoşbəxt olmaqdan qorxan insanlar var. Ya da bəlkə bir çoxumuz bunu həyatımızın bir hissəsində yaşayırıq.

Çerofobiya fərdin özünü xoşbəxt hiss etdirəcək fəaliyyətlərdən qaçınmasına səbəb olan bir qorxu çeşididir. Adətən altında düşüncə xətəları olur ki bunları depressivlərdə görə bilərik: "çox sevinsəm ardı pis gələr, pis hiss edərəm", "xoşbəxt anlar uzun çəkməz", "xoşbəxt olmağa layiq deyiləm" və s. Və ya əvvəlki travmatik hadisələr, xüsusilə xoşbəxt bir andan sonra çox pis hiss etdirəcək hadisələr yaşayaraq zirvədən dibə çırpılan insanlarda bu fobiya görülə bilir. Nadir hallarda buna dair insanların qeyri-adi inancları ola bilir: "xoşbəxt olsam göz dəyər bədbəxt olaram" kimi.
Amma dediyim ki çerofobiya araşdırılan, ciddi qəbul edilən bir termin olmadığı üçün haqqında konkret danışmaq da çətindir. Sadəcə depressiya, təşviş və ya bəzən psixotik pozuntularda, şəxsiyyət pozuntularında (məsələn, şizotipal) görə biləcəyimiz bir qisim təməl inanc və ya düşüncə xətalarını qruplaşdırıb bu adı veriblər deyə düşünürəm.

insanlar "çerofobikəm durum psixoloqa gedim" deməz təbii olaraq. Bundan təkbaşına çıxmaq da mümkündür. Çox şablon bir sözlə desək hər şey fərqindəliklə başlayır. Əgər bu hala bir şəxs ad qoya bilirsə bu böyük addımdır. Sonrası isə düşüncələrin qulağından tutub dəstələmək gəlir. Bu düşüncəm fəlakətləşdirmədir, bu inancım batildir bu inancım həddən artıq ümumiləşdirmədir və s. Bunları tutub turp dəstəsi kimi dəstələndinizsə artıq o düşüncələrin dediyinin əksini etmək vaxtı gəlib çatdı. Ən çətin hissə buradır. Çünki o inancları çürütməyin ən güclü üsulu əksini özünüzə sübut etdirməkdir.


Uzun sözün qısası, çerofobiya hələlik aralıqda duran bir fenomendir. Rəsmi termin deyil, amma tamamilə populyar bir sosial media fenomeni kimi kənara atılası bir anlayış da deyil.

mişer tatarları

Tatarların kazan tatarlarından sonra ikinci ən böyük subetnik qrupu. Saylarının 2-3 milyon olduğu təxmin edilir. Kazan ətrafındakı bulqar-qıpçaq tatarlardan fərqli olaraq bu tatarlar əsasən kuman-qıpçaq mənşəlidirlər. Azərbaycan tatarlarının da çoxu bu subetnik qrupa mənsubdur. Həmçinin finlandiya tatarlarının da böyük qismi mişerdir. Dialektləri kazan dialektindən fərqlənir və görünür ki bizim dilimizə rəsmi tatarcadan daha da yaxındır:

(youtube: )

yəhudi

Dillərinin söz tərkibinin 1/3-i ərəbcə ilə eyni köklü olan, ərəblərlə açıq-aşkar kök bağları olmasını inkar edən millət. Sırf ərəblərə qohum olmamaq üçün ana xəttini əsas götürdüklərinə and içə bilərəm.
Dillərindəki oxşarlıqlara bir baxaq. Amma əvvəlcə onu qeyd edim ki, bunlar söz alış-verişinin nəticəsi deyil, təməl sözlərdir:
Vahid-ahad (bir)
Xamsa-xameş (beş)
Matbax-mitbax (mətbəx)
Assalam aleykum-Şalom aleyxem
Ana-Ana (Mən)
Anta-Ata (Sən)
Anti-At (Sən q.c)
Huwwa-hu (o)
Yad-yad (əl)
isba-etsba (barmaq) və s. (Ərəbcə başqa söz bilmirəm)
Göründüyü kimi saylarda, gündəlik ifadələrdə və bədən üzvlərində oxşarlıq var. Bunlarda əgər oxşarlıq varsa bu, demək olar ki dilləri bir-birinə qohum etməyə kifayət edir. Qarşılıqlı başa düşülür mü? Yox. Amma oxşarlıq var.

molla pənah vaqif

Əgər iddia edildiyi kimi ağaməhəmməd xan qacarın ölümündə bunun əli varsa satqının böyüyü olub. Səməd vurğun rusların göstərişi ilə ağaməhəmməd xanı farspərəst kimi təbliğ etsə də gerçəyin nə olduğunu artıq bilirik. Ağa məhəmməd xan sadəcə səfəvilərin varisi kimi görürdü özünü və həmin dövlətin sərhədlərini bərpa etməyə çalışırdı. Bu kişi öldükdən sonra ruslar qafqaza girməyə cəsarət tapdılar. Yəni suiqəsdlə öldürülməsəydi hal-hazırda bambaşqa gücdə bambaşqa bir dövlət ola bilərdik. "Ruslar işğal etməsəydi fars əsarətində olardıq" deyən mallara qarşı deyirəm ki, nə qacarlar fars imperiyası idi (ordu və sarayı türk olan bir dövlət fars ola bilməz), nə də qacarlardan sonra onların qurduğu dövlət birləşik qala bilərdi. Dünyanın heç bir yerində 2 böyük etnos bir arada eyni dövlətin tərkibində dura bilməyib. Birləşik olduğu müddətdə türklər sayca farslardan ən az 10 milyon artıq olacaqdı.

perfeksionist

"Mükəmməliyyətçi" sözünün latın mənşəli qarşılığı. Mükəmməlliyə sitayiş edən insanlara deyilir. Yaxşı bir şeymiş kimi görünsə də çox asanlıqla patoloji hala çevrilə bilər. Perfeksionistlərin bu mükəmmələ çatma arzusu əlbəttə ki, reallaşacaq bir arzu deyil. Bu insanlar xırdaçı, heç bir şeydən məmnun olmayan insanlardır. Bunu dillərinə gətirməsələr belə içlərində həmişə narazılıq olur.

Perseksionizm əksər hallarda yetərsizlik hissini maskalayan bir qabıq vəzifəsi görür. Amma bu qabıq çox möhkəm deyil. Xırda bir tərslikdə dərhal qırılır və altından "yetərsizəm, bacarıqsızam" kimi düşüncələr çıxır. Bu döngü beyni yorur. insan yorulur, bezir. Bu da təxirə salma davranışına (prokrastinasiya), tükənmişliyə, hətta depressiyaya səbəb ola bilir. Patoloji mükəmməlliyətçiliyin altında yetərsizliklə yanaşı qorxu da ola bilir. Səhv etməkdən, tənqid olunmaqdan, insanların gözündə kiçik görünməkdən qorxurlar.

Lakin bütün bunlara baxmayaraq perfeksionistlərin hamısı yüz faiz risk altında deyil. Bir qismi bunu avantaja çevirir. Mükəmməl olmaq arzusu duysalar da səhvləri bir qüsur olaraq yox, mükəmməlliyə gedən yolda fənər kimi görürlər. Mükəmməl ola bilirlər mi? Əlbəttə ki yox. Mükəmməllik insana xas bir əlamət deyil. Amma xırdaçılıqları və mükəmməliyhətçilikləri onları daha uğurlu olmağa aparır.

Əslində sağlam və patoloji mükəməlliyətçilik arasındakı səthəd çox incədir. Hər insan sağlam mükəmməliyyətçi ola bilmir. Ona görə də əvvəla bu əlamətin sağlam mı yoxsa patoloji mi olduğunun fərqində olmaq və ona görə hərəkət etmək lazımdır.

aqressiya

qəzəb hissi ilə qarışdırılsa da, əslində aqressiya hiss deyil, davranışdır. aqressiya bəzi hallarda qəzəbdən doğulur. məsələn, biri sərhədlərimizi pozduqda həmin insana qarşı qəzəb hissimiz oyanır. sonrasında isə reaksiya veririk və bu reaksiyanın adı aqressiyadır.

aqressiya həmişə qəzəbdən doğulmur və mənim də bu entridə diqqət çəkmək istədiyim aqressiyanın qorxu ilə əlaqəsidir. adətən belə insanlar qorxunu maskalamaq üçün aqressiv davranış göstərirlər və həqiqətən də istədiklərinə nail olurlar. çünki qorxan birinin hər zaman qaçacağı düşünülür. halbuki qorxan biri bu üç reaksiyadan birini verə bilər: savaş, don və ya qaç. sözü gedən insanların verdiyi reaksiya isə adətən "savaş" olur. aqressiyanın əlbəttə ki, sağlam olmayan formasından söhbət gedir. belə insanlar xroniki şəkildə aqressiv davranış göstərirlər. ən xırda şeyə belə həddən artıq şiddətli reaksiya verirlər. halbuki, bu insanlar əsasən həssas, özgüvəni zəif, özünü yetərsiz hiss edən insanlar olur. bu xüsusiyyətləri həmin şəxsin nüvəsi kimi düşünün. kənardan baxan çox insan bu nüvəni görmür, aqressiya adlanan "qabığı" görür. şəxs öz qorxusunu, utancını aqressiya altında gizlədir.

məsələn, itirmək qorxusu olan biri "səni itirməkdən qorxuram" deməyi zəiflik hesab etdiyi üçün qarşısındakı insana aqresssiya göstərə bilər. və ya yetərsizlik və özgüvənsizliyini gizlətməyə çalışan biri ən xırda bir tənqidə qarşı qışqır-bağır sala bilər.

aqressiya bir çox hallarda avtomatik şəkildə üzə çıxan refleks kimi davranır. şəxs bunu idarə etməyi bacarmır. bioloji açıqlaması bu şəkildədir: aqressiya zamanı beynin heyvani hissələri, yəni limbik sistem aktiv olur. bu hissədə yerləşən amiqdala adlı bir hissə həddən artıq aktiv olur və bu da reaksiyaların şiddətlənməsinə səbəb olur. beynin ön hissəsi, yəni prefrontal korteks isə insani hissədir və bu hissə aqressiya zamanı demək olar ki, deaktiv olur. bir də aqressiyanın qorxudan yarandığını nəzərə alsaq limbik sistem tamamilə cızığından çıxır və insani beyin bunu idarə edə bimir. yəni aqressiya yaşayan insanların niyə belə kontrolsuz olduğunu anlamaq çətin deyil.

bəs bunun çarəsi var mı desəniz, əlbəttə var. aqressiya göründüyü kimi səbəbsiz deyil və o səbəblər aradan qaldırıldıqda aqressiya da azalır və sağlam səviyyəyə qayıdır. təcili olaraq aqressiyanı azaltmaq üçün isə mindfulness texnikalarını yoxlamağa dəyər. mindfulness bədənin verdiyi reaksiyaları və duyğuları daha yaxşı tanımağa kömək edir və aqressiv reaksiya anında beynin insani hissəsini oyadaraq məntiqli hərəkət etməyə kömək edir.

alternativ söz6 serial adları

(baxma: umbay dökümü)
(baxma: muhteşem umbay)
(baxma: adını umbay koydum)
(baxma: timidusun çiftliği)
(baxma: umbaygülün suçu ne?)
(baxma: umbay haqqı)

bakı dövlət universiteti

Məzun olduğum universitet. 1 qəpik ödəmədən təhsil almışam. Yəni artıq əvvəlki kimi pul söhbətləri fırlanmır ortalıqda. Qoca müəllimlərdən çəkdiyimizi çəksək də kifayət qədər yaxşı dərs keçən gənc müəllimlərimiz də var idi. Əgər niyyətiniz bura qəbul olmaqdırsa universitet sizə çoxlu nəzəri bilik verəcək. Amma praktiki olaraq tələbəyə çox şey qatdığını demək olmaz. Hətta oxuduğum ixtisasda praktika həyati önəm daşısa da bdu burada yetərsiz qalır. Digərlərinə nəzərən bdu çox yaxşı sayıla bilər, amma yüksək prestijinə və yığdığınız dim balına uyğun təhsil verən bir yer deyil. Mühazirələrin çox köhnə olması da başqa bir mənfi xüsusiyyətdir. Amma müəlliminiz yaxşıdırsa həmin fəndə sizə çox şey qata bilər. Buranın diplomu işə qəbulda filan sizi bir addım önə atar, lakin praktikanın zəifliyini də iş təcrübəsində iliklərinizə qədər hiss edərsiniz.

yuxusuzluq

Yatmazdan qabaq proqressiv əzələ relaksasiyası (progressive muscle relaxation/proqresif kas gevşetme) edərək, yuxunuzu rejimə uyğunlaşdıraraq, kofeini, ekran müddətini azaldaraq üstəsindən gələ biləcəyiniz vəziyyət. Yox əgər yenə də alınmırsa, yuxuya getmək üçün saatlar sərf edirsinizsə, 6 saatdan az yatırsınızsa, gecə tez-tez oyanıb yuxuya gedə bilmirsinizsə tibbi/psixoloji dəstək almağınız məsləhətlidir. "4-5 saat yatıram mənə bəs edir" deyənlərdənsinizsə, təbriklər. Yuxusuzluq arxa planda böyük ehtimalla işini görür və fərqində deyilsiniz (short sleeper ola bilərsiniz amma o çox nadir haldır). Çünki yuxusuzluq çox zaman ikinci dərəcəli bir simptomdur. Hormonal problemlər (tiroid, melatonin, kortizol və s.), psixi pozuntular (təşviş, depressiya, posttravmatik stres, xroniki stres və s.) fonunda üzə çıxır. Yəni bədənin əslində fəryad etməsidir yuxusuzluq. Yuxusuz beynin alın payı, yəni prefrontal korteksi zərər görür. Bu hissə məntiqli qərar verməyə, diqqət, yaddaş kimi funksiyalara nəzarət edir. Həmçinin, bu hissə zəiflədikcə beynin qədim, "heyvani" hissələri nəzarətdən çıxır. Aqressiya, həssaslıq, emosional dalğalanmalar kimi əlamətlər meydana çıxır. Yuxusuzluq nəzarət altına alınmadıqda psixoloji zədələrlə yanaşı fiziki zədələr də verir:
Qan-damar sisteminin gərginliyi yuxuda olarkən azalır. Az yuxu isə qan-damar sistemində yük yaradır. Arterial təzyiq anormal dərəcədə arta bilir, ürək çox yüklənir.

Aclıq hormonunun ifrazı artır, doyma hormonunun ifrazı azalır. Bu, intensiv kökəlməyə səbəb olur.
Həmçinin yüksək kortizol səviyyəsi səbəbilə dermatoloji problemlər, dəri elastikliyinin azalması, erkən yaşlanma kimi problemlər üzə çıxır.
immun sistemi zərər görür. infeksiyon xəstəliklərə yoluxma riski artır. Həmçinin, xroniki xəstəliklər üçün də zəmin hazırlayır.
Uzun sözün qısası, yuxusuzluq öldürməyi də, öldürməyib süründürməyi də bacarır.

maladaptive daydreaming

Nə qədər həyat fəaliyyətlərinə maneə yarada bilsə də, şizofreniya kimi psixotik pozuntulara qədər irəliləyə bilməyən pozuntusov vəziyyət. Niyə "pozuntusov" dedim deyə soruşsanız, maladaptive daydreaming rəsmi bir diaqnoz deyil. Hətta hər hansı bir pozuntunun simptomu belə deyil. Sadəcə son dövrlər ortaya çıxmış (israilli bir psixoloq tərəfindən ortaya çıxarılıb), hələ araşdırma mərhələsində olan bir anlayışdır.
Bu anlayış psixoz və psixozla gedən vəziyyətlərlə qarışa bilər. Amma ayırımı çətin deyil: md-dən əziyyət çəkənlər nəyin xəyal, nəyin real olduğundan xəbərdardır. Məsələn, xəyalda özünü bir serial obrazının yerinə qoyan md-li bir şəxs xəyal aləmindən çıxdıb reallığa qayıdır və realda həmin obraz olmadığını bilir. Bu serial obrazı onun davranışlarına təsir edə bilər. Amma reallıqdan qopub "mən filankəsəm" deyəcək qədər ekstrim dərəcəli bir vəziyyət yaşamaz.
Psixoz isə reallıqdan qopmadır. Əslində çox mürəkkəb və çətin başa düşülən anlayışdır, qəbul edirəm. Ən sadə şəkildə bunu yuxuya bənzədərək açıqlamaq olar. Deyək ki, hal-hazırda bir yuxu görürük. Yuxuda çox nadirən bu vəziyyətin yuxu olduğunu bilirik. Geridə qalan yuxugörmələrimizdə yuxunun gerçəkliyini sorğulamırıq. Yuxuda hərəkət edirik, danışırıq və o an bu bizə gerçəkmiş kimi gəlir ta ki oyanana qədər. Əslində yuxuda gördüklərimizi psixozun əsas əlamətlərindən olan hallüsinasiyalara bənzədə bilərik. Hə, bir də işin "delusion" yəni sayıqlama hissəsi var. Yuxugörmə anında hər şey bizə o qədər inandırıcı gəlir ki, bunları eynilə psixozun sayıqlamalarını sorğulamadığımız kimi sorğulamırıq. Məsələn, yuxuda çox məşhur bir aktyor olduğumuzu görürüksə o an bunu sorğulamırıq. "Görəsən gerçəkdir?" demirik. Psixozu isə xroniki bir yuxuya bənzətmək olar. Psixozlu şəxslər sanki gerçək zənn etdikləri yuxudan ayılmırlar psixoz boyunca. Göründüyü kimi md-dən çox daha ciddi bir vəziyyətdir psixoz. Yəni çox xəyal qurmanın şizofrenliyə aparacağının heç bir elmi əsası yoxdur.

birlikdə oturub içki içiləsi məşhurlar

1. (bax: xoşqədəm hidayətqızı)