şüur itkisi

Şüur itkisi xəstənin ətrafdakı hadisələrə reaksiya verməsinin azalması, fərqindəliyinin azalması və ya itməsi ilə özünü göstərən vəziyyətdir.
Şüur itkisi çox mürəkkəb və geniş spektra yayılmışdır. Əslində hər forması üçün ayrı başlıq açılacaq qədər geniş mövzudur amma əlimdən gəldiyi qədər bildiklərimi yazacağam. Əsasən 5 forması ayırd edilir:

konfuziya. ingiliscə adı ilə "confusion" "şüur bulanıqlığı" deməkdir. Yəni bu halda şüur tam qapanmamışdır amma tam açıq olduğunu da demək olmaz. Xəstə olduğu mühiti tam olaraq qavraya bilməz, nə qədər cəhd göstərsə də ya tam qavramaz ya da ki səhv qavrayar. Olduğu məkanı, zamanı tam qavraya bilməz. Yaddaş problemləri görülə bilər. Yəni bir adamı başqasıyla səhv sala bilər. Nitqində kasadlaşma və yavaşıma müşahidə olunar. Hallüsinasiya görməsi də mümkündür.
Konfuziya bir çox pataloji halla bağlı ola bilər. Metobolik pozuntular zamanı məsələn, hipoqlisemiya, hiperqlisemiya, hipoksiya (oksigen azlığı), zəhərlənmələr (alkoqol, dərman və s. Beyin yaralanmaları, beyin və sinir sistemini zədələyən infeksiyalarda (ensefalit, meningit, sepsis kimi) konfuziya görülə bilər. Ümumiləşdirsək, beynə zərər verən hər hansı bir səbəblə konfuziya ortaya çıxa bilər.
Konfuziya özlüyündə bir xəstəlik yox bir nəticədir. Buna görə konfuziya birbaşa müalicə edilməz, onun səbəbləri aradan qaldırılar. Beləliklə konfuziya da aradan qalxmış olar. Şüurun tam qapanmaması xəstənin ölüm riskinin bitməsi demək deyil, əksinə konfuziya davam etdiyi müddətdə həkimlər əllərindən gələn qədər müdaxilə etməlidirlər.
delirium
Delirium anidən ortaya çıxan, şüur itkisi spektrı içərisindəki ən "dəli-dolu" vəziyyətdir. Simptomları çox tez bir zamanda, çox şiddətli görülə bilər. Əsas əlamətləri şüur bulanıqlığı, diqqətin və fərqindəliyin anidən pozulması ilə üzə çıxar. Deliriumun etiologiyası (yaranma mexanizmi) hələ ki məlum deyil. Diqqət, şüur, hafizə, psixomotor davranışlar hətta emosiyalar belə anidən, çox şiddətli şəkildə dalğalanar. Delirium neyrodegenerativ xəstəliklərlə, xüsusilə dimensiya ilə qarışdırıla bilər. Amma delirium bir beyin "fırtınasıdır". Dimensiyanın simptomları aylar, hətta illərlə yavaş-yavaş üzə çıxar. Ancaq delirium bir neçə gün hətta bir neçə saatda öz əlamətlərini göstərər. Delirium keçirən şəxs dəxlisiz söhbətlər edə, olduğu məkanı qavramaya, bəzən çox yuxulu, depressiv, bəzənsə hədsiz enerjili görülə bilər. Tez-tez "Sən kimsən?", "Bura haradır?" kimi cümlələr qura bilər. Deliriumun əsas ayırıcı xüsusiyyəti diqqətin tamamilə zəifləməsi və fokuslanma qabiliyyətinin itirilməsidir. Deliriumda olarkən xəstə adi, qısa bir suala belə fokuslanıb cavab verə bilməz.

Deliriumun səbəbləri arasında ən yayğın olanı toksinlər və dərman zəhərlənmələridir. Həmçinin kimyaterapiya sonrasında, infeksiyalara yoluxduqda (təkcə beyinə təsir edən infeksiyalar yox digər infeksiyalar da), metabolik pozuntularda, qaraciyər, böyrək çatışmazlığı, insult, kəllə-beyin travması, elektrolitlərdə baş verən pozulmalar, narkotik və alkoqol yoxsunluqları, əməliyyat sonrasında delirium görülə bilər.

Delirium da digər şüur pozuntuları kimi birbaşa müalicə edilmir, altındakı səbəbə fokuslanılır. Amma deliriumun xüsusilə yaşlılarda daha çox olması vəziyyəti daha ciddiləşdirə bilir. Çünki bu vəziyyət ölüm riskini artırır, xəstə yaşasa belə koqnitiv funksiyalarda geri dönülməsi çətin olan izlər qoya bilir. (Əslində delirium haqqında çox yazmaq olar amma ona özəl bir başlıq altında)
letargiya
Letargiya mütəmadi olaraq davam edən "yuxululuq" halıdır. Daha doğrusu beynin aktivliyindəki azalma ilə ortaya çıxan şüur bulanıqlığıdır. Bu xəstələr daim yorğun və yuxuludur. Koqnitiv funksiyalarda (diqqət, yaddaş, təfəkkür və s.) azalma görülür. Letargiya tükənmişlikdən fərqlidir. Letargiyada beyin aktivliyi aşağıdır, lakin tükənmişlikdə əsasən fiziki və emosional cəhətdən tükənmə görülür.
Letargiyada ətrafdan gələn qıcıqlara laqeydlik müşahidə olunur. Lakin çox güclü qıcıqlandırıcıya (səs, işıq) ani reaksiya verib yenidən yuxulu vəziyyətə qayıdırlar.

Letargiyanın səbəbləri arasında şiddətli metabolik problemlər, orqan çatışmazlıqları (qaraciyər, böyrək), alkoqol və dərman zəhərlənmələri, ciddi infeksiyalar, hipotermiya və ya hipertermiya, kəllə-beyin travmaları, insult, epileptik tutmaları göstərmək olar. Həmçinin mütəmadi olaraq yuxu dərmanlarından, sedativlərdən istifadə letargiyaya səbəb ola bilər.

Letargiya da səbəbləri ilə birlikdə müalicə olunur. Buna görə mütləq şəkildə həkim nəzarəti olmalıdır. Müdaxilə edilmədikdə ciddi fəsadlar ortaya çıxa bilir. Xüsusilə beyin funksiyalarında zəifləmə ilə.

stupor letargiya desəm deyil, koma desəm deyil. ikisinin arasında keçid sayıla biləcək bir vəziyyətdir. Stuporlu xəstə letargik bir xəstədən daha passivdir. Bu xəstələr yalnız çox qüvvətli fiziki qıcıqlandırıcıyla oyandırıla bilər. Bu oyanıqlıq da təbii ki keçicidir. Danışmaz, hərəkət etməz, gözlər bağlıdır, komaya bənzərdir. Amma komada qıcıq nə qədər güclü olsa da xəstə reaksiya verməz. Stuporu letargiyadan və komadan ayıran xüsusiyyətlər bunlardır.
Səbəbləri arasında yenə zəhərlənmələr (karbon mono-oksid, ağır metallar, dərmanlar, narkotik vasitələrin yüksək dozada qəbulu, yenə metabolik pozuntular, beyindəki şiş və ya şişlər, uzun və ağır epileptik tutmalar, kəllə-beyin travmaları mövcuddur. Stuporun da bir neçə alt tipi var: orqanik, katatonik, psixogenik, metabolik və s. Stuporun oxşar vəziyyətlərdən ayrılması üçün glasgow şkalasından istifadə olunur. Bu şkala koma şkalası olsa da stupor daha aşağı göstəricilərlə təyin olunur.
Müdaxilə nə qədər tez o qədər yaxşı. Yoxsa xəstə komaya girə və ya ölə bilər.
Əlavə olaraq bunlara sinkopu daxil etmək olar. Xalq arasında "özündən getmə", "bayılma" olaraq bilinən qısamüddətli şüur itkisinin tibdə adıdır. Əsasən beyinə qan axışının anidən və müvəqqəti azalması səbəbilə ortaya çıxır. Tibbi müdaxilə olmadan şəxs əvvəlki vəziyyətinə qayıdır. Sinkop öncəsi görmədə bulanıqlıq, tərləmə kimi əlamətlər görülə bilər. Ən yayğın tipi neyrokardiogenik tipdir. Termin sizi qorxutmasın. Bildiyimiz qorxudan, ağrıdan, qan görmədən, uzun müddət ayaq üstə durmaqdan baş verən bayılmalar bura daxildir. Zərərsiz və saniyəlik, bəzən dəqiqəlikdir.
Ortostatik hipotenziya səbəbilə baş verən sinkop. Anidən ayağa durduqda baş verən arterial təzyiq düşməsi səbəbilə yaranır.

Komanı, komanın vegetativ vəziyyətdən və beyin ölümündən fərqini bu entrimdə əlimdən gəldiyi qədər açıqlamağa çalışmışam:
(baxma: beyin ölümü/-388267)
sifarişi verən: qaçaraddımdanenənanənan

aşura

"islam bu deyil" deyənlərin tamamilə haqlı olduğu rituallara şahidlik etdiyimiz gün. Bəs haradan gəlir bu qeyri-adi rituallar? iran, Azərbaycan və Şərqi anadoludakı türklər niyə aşura günündə belə rituallar icra edir və niyə başqa şiə etnoslarda (ərəblərdə, farslarda, kürdlərdə və lorlarda) bu rituallar daha fərqli olur? Rituallara nəzər salsaq, əvvəla bir yığın insan çevrə yaradacaq şəkildə toplaşır. Sonra "mərsiyə" adlanan ağı deyildikcə insanlar çevrə boyu fırlanır (fırlanmaya da bilər ritualdan rituala dəyişir) və sinələrinə vururlar baxın bu videodakı kimi 2:43-ə xüsusilə baxın:

(youtube: )

(youtube: )

zəngəzur dəhlizi

Açılması cənubdakı aftafa imperiyası olan iranı qorxudan dəhliz. Çayxana siyasətçilərinə görə turanın qurulması üçün önəmli bir addımdır. Yəni türk birliyinin qurulması üçün önəmli olan bu dəhliz iranın etnik həssasiyyətini qıdıqlamış ola bilər. Düzü mənim bu entrim də çayxana siyasətindən geri qalmayacaq amma nəysə.
Bəs niyə iran bu dəhlizə bu qədər obsessiv yanaşır? Təkcə ermənistanı sevib, sərhədlərini paylaşmaq istəməsi mi? Məncə yox. işin bir az da qaranlıq tərəfləri var. iran terrorun anasıdır. Terror qruplaşmalarına verdiyi dəstəklə ərəb ölkələri başda olmaqla bir çox yerdə "baza" qurub və onları idarə edir. iran təkcə terrorun anası olsa nə isə. Deyərdik ki mollalardan, şəriətdən ancaq terror çıxar. Amma işin bir də narkotik çıxışı ehtimalı var. Yaxın şərqdə narkotiki kotlet kimi istehsal edib yayan 3 dövlət var:
1. Əfqanıstan
2. Pakistan
3. iran
iran burada son pillə və çıxış qapısıdır. Deyilənlərə görə iranın narkotiki məhz ermənistan üzərindən gürcüstana hətta avropa ölkələrinə qədər gedib çıxır. United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) təxminlərinə görə illik 250-300 ton narkotik iran üzərindən avropaya daşınır. Yəni burada iranın təkcə narkotikdən əldə etdiyi gəlirləri təxmin etmək çətin deyil. iran aftafaları hər nə qədər inkar etsələr də iran həm narkotikin həm də terrorun anasıdır. islam dövləti olmasına baxmayaraq

gecələr gələn yersiz hüzn

Fikrimcə "Melatonin" adlı hormonla əlaqəli ola biləcək, demək olar ki, hamının yaşadığı hadisə. Melatonin hormonu epifizdən ifraz olunan bioloji aktiv maddədir. Əsas funksiyası bioloji saat rolunu oynamaqda epifizə kömək etməkdən ibarətdir. Entrinin başlığındaki mövzudan kənara çıxmayaraq təkcə melatoninin əhval-ruhiyyəyə təsirinə baxaq. Gecələr, ən çox da işığa daha az məruz qaldığımız anlar melatonin ifraz olunmağa başlayır. Bu hormon həm ümumi orqanizmin aktivliyinin azalmasına, həm də beyin aktivliyinin azalmasına səbəb olur. Əsasən gecələr ətrafdan gələn kənar qıcıqlandırıcıların azaldığı anlardır. Buna görə də süstləşmiş bədən və beyin artıq yatmaq vaxtının gəldiyini bilir. Bəs bu hüzn haradan və niyə gəlir desəniz, beynin aktivliyinin azalması, melatoninin ifrazının artması sizi anında yatırmır. Bu müddət ərzində beyin qaçınılmaz olaraq daxilə yönəlir. Gün ərzində olan mənfi hadisələr xatırlanır "kaş filankəsə elə yox belə deyəydim" kimi ssenarilər qurulur, gündüz əgər bastırılmış, arxa plana atılmış duyğularınız varsa anidən üzə çıxmağa başlayır, yuxuya getmə vaxtı uzanmışsa beyin daha dərinə, keçmişə gedir. Oranı eşələyib bəzi xatirələri çıxarıb ortalığa atır. Gecə vaxtı gələn hüznün məncə elmi açıqlaması bu ola bilər. Hə, bir də adını çəkmədiyim önəmli bir bioloji aktiv maddə-serotonin melatoninin sintezində iştirak edir. Yəni xoşbəxtlik hormonu olan Serotonin şəklini dəyişib melatoninə çevrildiyi üçün əhval-ruhiyyə aşağı düşür. Bu da tamamilə normaldır. Çünki bioloji saata görə melatonin, orqanizmi və beyni süstləşdirməli, yatırmalıdır.

fars

Özlərinin safqan fars olduğunu düşünən, azərbaycan türklərinə qarşı "siz də fars idiniz amma türklər (Səlcuqlular) gəlib dilinizi dəyişdirib. Ona görə siz türk deyilsiniz" düşüncəsində olan xalq. Məhz buna görə iranda hakimiyyət qurmuş hamını ya fars, ya da farslara "qulluq" edən etnoslar hesab edirlər (vikipediyanın ingiliscə versiyasında türk dövlətlərini araşdırsanız həqiqətən də farslar bu dövlətləri öz adlarına çıxarıblar). Qədim və zəngin mədəniyyətə sahibdirlər. Amma "mədəniyyət" deyilən mövhumun sadəcə 1 xalqa aid olduğunu düşündükləri üçün özlərini digər millətlərdən, xüsusilə türklərdən üstün görürlər. Düzdür, fars deyilən etnos iran mədəniyyəti kimi bir mədəniyyətin əsas qurucularından biridir. Amma iran mədəniyyəti tamamilə farslara aid deyil. Zənnimcə bu şovinist düşüncələri çürütmək üçün tarixçi və ya etnoqraf olmağa da ehtiyac yoxdur. Əgər desək ki qədim farslar əhəmənilər olub və iran mədəniyyətini yoxdan var edib onda yanılarıq. Çünki iranda farslardan qabaq "elamlar" adlanan, çox güclü bir mədəniyyətə sahib etnos var idi. Həmin etnos da babil, şumer kimi mədəniyyətlərdən çox güclü təsirlənmişdi. Farslar da o bölgəyə köç edərkən elamların bu zənginliyindən maksimum faydalandılar. Yəni farslar sıfırdan mədəniyyət qurmadılar. O bölgədə əvvəllər mövcud olan mədəniyyətləri zənginləşdirdilər. Bu prossesdə iştirak edən təkcə farslar idi mi? Əlbəttə yox. Qərbdən yunan işğalları ilə gələn güclü mədəni təsirlər, ən əsası yaxın qonşuları olan ərəblərin də zəngin mədəniyyətə sahib olması və iranı çox uzun müddət işğalda saxlaması, islamlaşdırması, şərqdən gələn türklər, az da olsa monqollar iranda indiki iran mədəniyyətinin formalaşmasında rol oynadılar. Yunanlar, ərəblər, ən çox da türklər nə qədər (çünki 1000 ilə yaxın iran adlı bölgə türklər tərəfindən idarə olunub) fars kəlləsi kəssələr belə onlar iran mədəniyyətinə zənginlik qatdılar. Yəni farsların "ən qədim və zəngin mədəniyyət bizik hehehe, köçərilər" deməsi açıq-aydın şovinizmdir. Özlərini "ariyan" hesab edib türklərə "siz türk deyilsiniz güzgüyə baxsanız görərsiniz" deyən farslar özlərinə ən çox bənzəyən millətin semitik xalq olan ərəblər olduğunu qəbul etmirlər. iranın min illərlə başqa millətlərin döyüş meydanına çevrilərkən farsların oturub baxmağını qəbul etmirlər. Şovinist düşüncəli bir fars səfəvilərə fars deyər. Amma dövlətin ordusunun türk olduğunu, ordu dilinin türkcə olduğunu, sarayda türkcə danışıldığını qəbul etməz. Şah ismayılın türkcə əsərlər yaratmasını bilməsinə rəğmən. Həmin fars, Teymurilərə fars deyər amma səfəvilərdə olan vəziyyətin eynisinin teymurilər, xarəzmşahlar, ağqoyunlular, qaraqoyunlular, atabəylər, avşarlar və qacarlarda da davam etdiyini qəbul etməz. Xüsusilə Teymurun və Ağa Məhəmməd xan qacarın fars qətliamlarını yaşanmamış sayar. Ərəb işğalında olarkən dillərinin leksikasının korlandığının, müasir fars dilinin minimum 40 faizinin ərəb mənşəli olduğunu görməzdən gələrlər. 1000 illik türk hakimiyyəti səbəbilə fars dilinin hind-avropa dil ailəsindən az qala qopacaq şəkildə təsirlənib korlanmasını, demək olar ki dilin qrammatikasının türkləşdiyini qəbul etməzlər. Tarix səhnəsində çox güclü dövrləri olub. Buna şübhə yox. Farslar iran mədəniyyətinin əsas qurucu etnoslarından biridir buna şübhə yox. Mədəniyyətləri və dilləri ilə ətrafdakı etnoslara təsir ediblər. Bu da doğru. Bu qədər zənginliyiniz var ikən bu qədər kompleks, bu qədər tarix saxtalaşdırma, özünü ali irq görmək niyə əziz pars qaqalar/bacılar? Saf genetika yoxdur, siz nə qədər farssınızsa biz də bir o qədər türkük. Siz bizə "qəşəng" sözünü vermisiniz, biz də sizə "ağa", "xanım" kimi sözlər vermişik. Siz "çəngəl" sözünü verdiniz, biz sizə "ghashoogh" sözünü verdik. Siz bizə tar verdiniz, biz sizə saz, dutar, ağız qopuzu verdik. Yəni bu "al gülüm-ver gülüm" təkcə bizim aramızda yox bütün etnoslar arasında olur. Və ən əsası qarşılıqlı olur tək tərəfli yox. Yəni şovinistliyin heç kəsə faydası yoxdur. Qəribə olan budur ki ziyanı da yoxdur. Şovinistlik edən özü çalıb özü oynayır. Başqa heç kəsin vecinə olmur. Çölün amerikalısı azərbaycanı da tanımır, iranı da ərəb ölkəsi hesab edir. Yəni bu qədər əziyyət çəkib şovinist ideyalar yaratmağa dəyməz.

murat boz

"Sənətçi" ola biləcək imkanlar var idi əlində. Amma o, yüngül pop mahnıları oxuyaraq müvəqqəti hitlərlə parladı və söndü. Əvvəllər daha çox tarkana bəzən də nazan öncele vokalistlik etmiş, sonra isə müğənniliyə addım atmışdır. Əvvəllər tarkandan dəstək gəlmiş lakin bilinməyən səbəblərə görə bu iş birliyi çox qısa olmuşdur. Düşünün ki, meqastar tarkana vokalistlik edirsiniz, ozan çolakoğlu kimi işinin ustası bir aranjımançıyla əlaqəniz var, nazan öncel kimi bəstəkar və söz yazma "fabriki" bir əfsanəylə yollarınız tez-tez kəsişir (o ses türkiyede nazan öncel kimi bir ustayla çalışdığı üçün qürur duyduğunu deyirdi). Amma sən bu çox böyük fürsətləri dəyərləndirərək sənətçi olmaq yerinə bir iki hit mahnı və yaraşığınla gündəmə gələn mediya fiquru olursan. Qəribədir.

azərbaycan

"Gəzməyə qərib ölkə, ölməyə vətən yaxşı" deyən ataların bizə miras qoyduğu dövlət. Amma qəbirdən durub vəziyyəti görsələr "bıy içinə azzarım" deyərək xaricə qaçıb orada təkrar ölərlər. Təəssüf ki bu ölkə nə gəzməyə yaradı, nə də ölməyə. Amma yox, mən bu ölkədə ölməyə qərarlıyam. Nə azərbaycan mənə bir şey verdi nə də mən ona. Bir-birimizə nə bağlı olduq, nə də ki borclu. Necə ki, azərbaycan dünya ölkələri arasında bir zərrədən başqa heç nə deyil, mən də bu ölkədə bir zərrəyəm. Bir zərrənin itkisindən nə dünya dağılar nə də ölkə. (Bu arada borclu deyiləm dedim amma dövlət universitetinə pulsuz daxil olub 4 il yəni 8 semestr tələbə təqaüdü aldım. Nəysə də onsuz qəpik-quruş idi. işimə yaramadı.)

intellektual fomo

Açılışı "Fear of Missing Out (nəyisə qaçırmaqdan qorxmaq)" olan fomolar arasında öz yerini təzəlikcə tutmuş termin. intellektual fomo yeni bilgiləri qaçırmaqdan qorxmaq yəni bir şeyləri bilməməyin gətirdiyi qorxudur. Zənnimcə "şəxsi inkişafçıların" tələsinə düşmüş adəm övladları bu qorxudan əziyyət çəkir. (baxma: şəxsi inkişaf/-388155) Bəzən bu entrimdə şəxsi inkişaf deyilən zadın çox üstünə getdim deyə düşünürəm ancaq yox, az belə demişəm. intellektual Fomo kimi ki ələ keçirir, həmin şəxsi daim təzyiq altında saxlayır: "təzə kitab çıxıb görürsən camaat alıb oxuyur sən yox", "filan təlimə camaat getdi sən də get", "filan şeyi millət öyrəndi vaxsey qaldın cahil" kimi iç səslərlə şəxsin həyatını cəhənnəmə çevirir. Belə şəxslər heç başı boş, cahil insanlar olmurlar. Əksinə əllərindən gələn qədərini ediblər özlərinin intellektual bazalarını genişləndirmək üçün. Baxın, əllərindən gələni deyirəm çünki realda olmalı olan budur. Heç kəs hər şeyi bilməli deyil. Lap öz ixtisası olsa belə. Bir şeylər araşdırarkən beynin də ətdən bir orqan olduğunu unutmamalıyıq. Hər dəqiqə, hər saniyə yeni informasiya öyrənməli deyilik. intellektual fomoların da başa düşmədiyi, və ya tətbiq edə bilmədiyi hissə də budur: hər anımızı faydalı keçirməli deyilik. Hər xırda detalı, hər yeni informasiyanı beynimizə həkk etməli deyilik belə bir məcburiyyət yoxdur. Yer üzündə hər saniyəsini intellektini inkişaf etdirmək üçün çalışan insan yoxdur. Bunu qəbul edin və şəxsi inkişafçıların da qarnını doyurmaqdan vaz keçin. Öyrəndikləriniz onsuz da sizin özgüvəninizə təsir edir. Bu danılmaz faktdır. Amma heç bir şəxsiyyətin gördüyü dəyər intellektdən ibarət olmamalıdır. Yuxarıda şəxsi inkişaf deyilən bataqlığa düşmüş adəm oğullarını ağ yuyub qara sərdim ancaq akademik fəaliyyətlə, yaradıcılıqla məşğul olan insanlarda da intellektual fomo görülə bilir. Amma bu "qorxu" sizi qorxudub həyatınızın orta yerinə gül qoymadan özgüvəninizin, şəxsiyyətinizin dəyərini intellektual qabiliyyətinizdən və bilgi bazanızdan ayırmağı bacarın. insan olduğumuz üçün zövqü, əylənməyi, sosial əlaqələri fomolara yem etməyin. Çünki burada təcrübə danışır. Hər elm sahəsinə, fəlsəfəyə burun soxan bayquş indi daha çox gumball kimi cizgi filmləriylə vaxt keçirir. Gördüyünüz kimi bayquş sağdır, bayquş yeni şeylər öyrənmir deyə heç kəs onu döymür, evdən atmır və dünya dağılmır.

diqqət

Psixi proseslərdən biri. Bilinənin əksinə "diqqətsizlik" deyilən bir şey yoxdur. Şüurun olduğu hər yerdə diqqət var. Hamımız çox eşidirik "diqqətsizəm", "filan uşaq diqqətsizdi" kimi sözləri. Ancaq gerçəkdə olan budur: diqqətimi yönləndirə bilmirəm, diqqətimi mərkəzləşdirə bilmirəm, informasiyalar arasından doğru olanı filtrləyə bilmirəm və s. Yəni diqqətsiz olmaq mümkün deyil. Diqqət problemlərinin olduğu doğrudur. Amma heç biri "diqqətsizlik" deyil. Beyni bir cihaz kimi düşünsək diqqət scanerdir, filtrdir, lazımlı məlumatları seçən və üzərində iş (qavrama, dərk etmə) aparılmasını təmin edən qurğudur.
Diqqətin bu funksiyaları yavaşlaya, hətta pozula bilər. Amma bu diqqətin tamamilə yox olması deyil.
indi isə gələk diqqət və intellekt bağlantısına. intellekt dedikdə məsələ həll etmə, fikir yaratma, yaradıcılıq, gələcəyə yönəlik hesablamalar və s. kimi mürəkkəb prosseslər başa düşülür. Diqqət intellekt (və ya iQ) deyil. Amma intellektin öz funksiyasını yerinə yetirməsi üçün həyati önəm daşıyan bir prossesdir. Yəni diqqət işləməzsə informasiya içəri girə bilməz, girə bilmədiyi üçün emal oluna bilməz, emal olunmadığı üçün dərk edilə və ya hafizəyə ötürülə bilməz. Məsələn, bir şəxsin intellekti əslində çox yüksəkdir. Amma eyni zamanda dəhp-dən (diqqət əksikliyi və hiperaktivlik pozuntusu) əziyyət çəkir. Bu şəxs üçün intellektinin potensialını göstərmək çox çətin məsələdir. Çünki bu şəxsdə diqqət şüuru bir yerə mərkəzləyə bilmir. Mərkəzləsə belə informasiyanın işlənməsinə lazım olan vaxt qədər "tutub saxlaya" bilmir. Əgər həqiqətə dəhp-lidirsə diqqətini bir yerə mərkəzləşdirdisə onu ordan qoparmaq olmur. Yəni bu da diqqətin yönləndirilə bilməməsi deməkdir. Uzun sözün qısası "diqqətsizlik" yoxdur. Amma diqqət pozuntuları ayrıca bir xəstəlik kimi yox digər neyropsixoloji problemlərin simptomu kimi özünü göstərir.
(baxma: dəhp)
(baxma: stressin pataloji halları)
(baxma: dərman vasitələrinin təsiri ilə yaranan diqqət pozuntuları)

zamanla geridə qaldığı üçün sevinilən şeylər

Üstündə nazpərinin və ya sibel canın şəklinin olduğu, qonaq gedilən evə aparılan karopka şokoladlar. Bir dəfə də olsun bizə gələn karopka açılmazdı. Servantın üstünə qoyulardı, işdi əgər biz qonaq gedəsi olsaq o şokoladı başqasının evinə aparardıq. Bir dəfə xalamın apardığı "eksperimentlə" şok bir gerçəyi öyrənmiş olduq. Xalam karopkanın kənarına qırmızı qələmlə işarə qoydu. Sonra həmin karopka yenə qonaq gedilən evə aparıldı. Üstündən çox uzun bir müddət keçdi və dağlar aşıb dərələr keçən o karopka yenə bizə qayıtdı. Məlum məsələdir ki o karopka artıq şokolad karopkası deyil radioaktiv bir silah olmuşdu. Buna baxmayaraq yenə servantın üstünə qoyuldu və qonaq gedəcəyi yeri gözlədi...

ölüm qorxusu

Bu meymunlar cəhənnəmindən tək qurtuluşumuz olan ölümdən kim niyə qorxar ki? Əcəliylə ölmüş, intihar etmiş insanları qısqanıram. Heç nə düşünmürsən, hiss etmirsən. Beyninin içindəki cəhənnəmdə yanmırsan. Sadəcə bir cəsədsən. Xəyal etməsi belə insanı rahatlaşdırır. Hər gün oyanıb özünü üstün, ağıllı, gözəl, yaraşıqlı hesab edən canlıların üzünü bir də görmürsən. Onlar özlərinin iki qametin birləşməsiylə təsadüfən əmələ gəldiyini, gözəlliklərinin sadəcə 2 kiloqramlıq bir orqandan asılı olduğunu bilmirlər. Bilsələr də görməzdən gəlirlər. intihar edənlərin arxasıyca "zəif, iradəsiz" kimi etiketlər yapışdırırlar. Haqlıdırlar mı? Məncə Yox. Bizim kimi canlılar bu dünyada sürünərkən onlar heçliyə qarışmış olurlar. Həmin insanlar dünyaya gəlməyi seçməmişdi hamı kimi. Amma bu dünyadan getməyi seçə biliblər. Bu ən təbii haqlarıdır. "intihar çıxış yolu deyil" deyən meymun törəmələri nə qədər boş danışdıqlarının fərqində deyillər. Bəlkə də bir çox vəziyyətdən çıxışın yolu intihar deyil. Amma həmin insanların üzünə intihardan başqa bütün qapıları bağlayanlar da çox vaxt "intihar çıxış yolu deyil" deyən primatlar olur. Mənə görə "ölüm" insanları qorxutmalı deyil cəsarətləndirməlidir. Çünki bir çıxış yoludur. Əgər özün o çıxış yolundan çıxmaq istəsən ölüm əlinin altındadır. Mübarizə aparmağı seçsən belə sənin qaçınılmaz sonundur. Başqa yolları "başqaları" bağlasa da o qapı həmişə açıq qalır.

məşhəd

"Holy Spider" və ya original adıyla "Ankabut-e Moghaddas" filmi sayəsində qaranlıq tərəflərinin də olduğunu öyrənərək şoka girdiyim şəhər. Dini dəyərləri olan şəhər olaraq bilinsə də dini turizmlə paralel seks turizminin türklərin deyimi ilə "çatır-çatır" işlədiyi şəhərdir Məşhəd. Bəli bu yanlış anlaşılma deyil. Seks turizmi iqtisadiyyata təsir edəcək qədər güclü iş görür. Xüsusilə iranın başqa şəhərlərindən və hətta iraqdan, Pakistandan gələn turistlər "siğə" adı altında və ya siğə belə olmadan öz təlabatlarını ödəyirlər. Şəhərin polisləri bunu adətən görməzdən gəlirlər. "Holy Spider" filminə ilham olan "hörümçək" ləqəbli seriyalı qatil Saeed Hanaei Məşhədin dini dəyəri olmasını səbəb göstərərək ard-arda 16 fahişəni baş örtüləriylə boğaraq öldürür. Özünü müdafiə edərkən də dövlətin bu vəziyyətə göz yumduğunu, bu iyrəncliyin Məşhəd kimi bir şəhərə yaraşmadığını bildirir. Dindarlar tərəfindən nə qədər dəstək görsə də Saeed Hanaei 2002-ci ildə asılaraq edam edilir. Məşhəd isə hələ də həm dini turizm şəhəri, həm də seks turizmi şəhəri olaraq qalır.

Ruhullah Xomeyni

Əgər iranda bir dəyişiklik olacaqsa son sözü deyən həmişə təbriz olur. Buna şübhə yox. Pəhləvilərin fars şovinistliyi etməsinə qarşı mı yoxsa şiəliyə qarşı olması mı Təbrizi qəzəbləndirdi o mübahisəlidir. Ancaq xomeyniyə ən böyük dəstək yenə bu türk əhalidən gəldi və pəhləvilər devrildi. Xomeyninin "fars da türk də müsəlmandır, bir-biriynən qardaşdır" deməsinə aldanan türk əhali hər halda xomeyninin türk olması səbəbilə fars şovinizminin bitəcəyinə ümid etdi. Amma vəziyyət necə deyərlər "şah idi şahbaz oldu". Fars şovinizmi dinlə qarışdı. Yeni "iranlı" kimliyi altında qeyri-fars etnik qruplar da farslaşdırılmağa başlandı. Xomeyni deyilən kaftarı başa gətirən demək olar ki türklər oldu. Bu kaftarı başa gətirən türklər, kaftarın özü etnik türk ama siyasəti qaraçı töküntüsü farslara qulluq edəcək şəkildə oldu. Burdan nə nəticə çıxarmaq lazımdır? Şəriətə ümid edən bax bu günün iran türkləri kimi sürünər. indi də həmin türklər öz tökdüklərini yığıb yığışdıra bilmirlər.