the six handshakes rule

Dünyadakı bütün insanların biri-birindən 6 handshakes uzaqda olduğunu, əslində hamının bir-birini dolayı yolla tanıdığını, bir sözlə yaşadığımız dünyanın sosial cəhətdən çox kiçik və əlçatan olduğunu iddia edən fenomen. Qısaca olaraq, sözügedən fenomen planetdəki insanların dolayı yolla bir-birilərinin əlini sıxdığını və biri-birilərini tanıdığını irəli sürür. Konsepsiyanın adı ilk dəfə 1929-cu ildə Frigyes Karinty tərəfindən çəkilmişdir. Əslində birinci dünya müharibəsindən sonra bu ideya kifayət qədər müzakirə olunmuşdu lakin Karinty bunu ilk dəfə elmi səviyyədə müzakirəyə çıxaran şəxs olmuşdur. Onun fikrincə, dünyada istənilən iki şəxs bir-birilə ən çox 5 tanışlıq yolu ilə əlaqə qura bilər.

Beləki, sözügedən konsepsiyaya görə, insanların əksəriyyəti Donald Trump'ın əlini sıxan adamın əlini sıxan adamın əlini sıxan adamın əlini sıxan adamın əlini sıxıb. Təbii ki, burda Donald Trump tamamilə şərtidir. istənilən məşhur insana bu konsepsiyanı şamil etmək olar.

Adıçəkilən fenomenin şəhər əfsanəsi, yoxsa doğru olduğunu isbat eləmək üçün xeyli miqdarda araşdırma və eksperiment olub. Bunlardan ən məşhuru Stanley Milgram tərəfindən aparılan balaca dünya eksperimenti (small world experiment) idi. Eksperimentə görə, Milgram west cost'a bir paket göndərərək, adi vətəndaşların birindən paketin bostonda olan, aralarında heç bir əlaqə olmayan bir nəfərə çatdırılmasını istəyir və bunun üçün poçtdan istifadə etməkdən ziyadə tanışlıq vasitəsi ilə paketin göndərilməsini tələb edir. Həmin paket isə 6 addımda bostona çatır. Milgramın fikrincə, amerikada ortalama 3 tanışlıq yolu ilə istənilən adam istənilən adamla əlaqə qura bilər.

Buna baxmayaraq, bəzi tədqiqatçılar bu konsepsiyanın geniş miqyası əhatə etdiyini qəbul etsə də, bütün dünyanı əhatə etməsinə inanmır. Çünki dünyada kifayət qədər izolyasiya olunmuş qrup və millətlər var.

Sosial medyanın yaranması ilə də insanlar arasındaki yaxınlıq daha da artmışdır. Feysbukun irəli sürdüyü datalara əsasən, şəbəkədə olan bütün istifadəçilərin ortalama 4 addımla və yaxud 4 tanışlıq vasitəsilə bir-birilərini tanıdığını bildirilmişdir.

Adıçəkilən fenomen riyazi cəhətdən də isbat olunmuşdur; deməli, dünyada yaşayan bütün insanları N ilə (7 milyard), ortalama bir insanın tanışlarının sayını isə (insanların ortalama tanışlarının sayı 45 olaraq bilinir) K ilə işarə edək. Belə olan halda, degree of seperation = ln (n) / ln (k) = 22.67 / 3.81 = 5.96. Lakin bir insanın ortalama tanışlarının sayının 45 kimi nəzərə alınması bir çox tədqiqatçılar tərəfindən müsbət qarşılanmamışdır. Ona görə də, hal-hazırda da bu konsepsiyanı mif adlandıranlar kifayət qədərdir.

Bu fenomen üzərində qurulmuş bir çox oyunlar da mövcuddur. Deməli, belə oyunlardan biri olan John L. Sullivan oyununda insanlar John L. Sullivanın əlini sıxdığını isbat etməyə çalışırdılar. Məsələn, sözügedən oyunun iştirakçısı bazarda tərəvəz satır, orada ona yemək gətirən yeməkxananın gənc işçisi var, həmin işçinin yaxın dostu hər gün onu görmək üçün restorana gəlir, yaxın dostunun atası şirkətlərin birində sürücü kimi işləyir, sürücü işlədiyi şirkətin isə ən sevimli müştərilərindən biri John L. Sullivandır. Beləliklə, tərəvəz satan adamımız dolayı yolla Sullivanın əlini sıxdığını isbat edir. Oyunu qısa olaraq belə izah etmək olar; shake the hand that shook the hand that shook the hand that shook the hand of ‘the great John L.

6 handshake rule konsepsiyasını mainstream sferaya gətirən isə "the six degree of kevin bacon" oyunu olmuşdur. Bu oyunu 1994-cü ildə Albright kollecinin 4 tələbəsi kəşf etmişdir. Oyun qısa zamanda sürətlə yayılır. Oyunun məqsədi Hollywood səhnəsindəki hər hansı bir aktyoru birbaşa və ya dolayı yolla birlikdə işlədikləri 5 aktyor vasitəsilə Kevin Bacon ilə əlaqələndirməkdən ibarət idi. Oyun o qədər məşhurlaşır ki, Kevin Bacon və 4 tələbə televizora belə çıxırlar. Hal-hazırda da Kevin Bacon'ın qatıldığı hər verlişdə onu bu oyunu oynatmadan buraxmırlar.

Yekun olaraq, bu konsepsiyanın mif yoxsa fakt olduğu, yəqin ki, gələcəkdə bizə aydın olacaq. Lakin mənim fikrimcə, olduqca ağlabatan fenomendir, və tamamilə inanıram. Yeri gəlmişkən, Azərbaycanda da bunun oyununu yaratmaq olar. Məsəlçün "the six degree of hacı nuran". 5-6 tanışlıq yolu ilə azərbaycandakı hər kəs özünü hacı nuranla əlaqələndirə bilər, məncə.

99 frank

Kapitalizmin reklam dünyasına səyahət edən, Frederik Beqdeber tərəfindən yazılan roman.

Gündəlik həyatımızda, demək olar ki, hər yerdə - televizorda, telefonda, küçədə, divarda rast gəldiyimiz reklamların insan həyatına olan təsirinin nə qədər böyük olduğunu bizə göstərən "99 frank" əsəri Frederik Beqdeberin öz şəxsi təəssüratlarına əsaslanaraq yazılmışdır. Belə ki, Frederik Beqdeber bu romanı yazan müddətdə reklam agentliyində işləyirmiş. Roman çap olunduqdan sonra isə agentlikdən qovulmuşdur. Əsərdə Frederik etiraf edir ki, əslində bu kitabı işdən qovulmaq üçün yazır. Əksi təqdirdə özü işdən çıxsa idi, agentlikdən qovulmağa görə kompensasiya ala bilməyəcəkdi.

Əsərin baş qəhrəmanı Oktav adında bir gəncdir. Oktav reklam agentliyində işləyir və çox güman ki, yazıçının prototipidir. Son illərini seks, fahişələr və narkotik ilə keçirən Oktav bu distopiyadan qaçmaq istəyir. Buna görə də, işdən qovulmaq üçün kitab yazmağa başlayır. Əslində kitab yazmaqda əsas məqsəd işdən qovulmaqdan ziyadə kapitalizm sistemi və onun ən böyük silahı olan reklam dünyasından intiqam almaq üçün bu sektorun bütün iyrəncliyini göstərməklə onu ifşa etməkdən ibarət idi.

Əsərin ən çox bəyəndiyim hissəsi isə fəsillərin əvvəlində verilən reklam ssenarilari idi. Deməli, hər yeni fəsil başlayanda "reklam fasiləsindən sonra görüşərik" yazısından sonra bir reklam ssenarisi verilir. Bu reklamlar isə adi gördüyümüz reklamlardan ziyadə fahişəlik, narkotik, intihar kimi pis vərdişlərin reklamlarıdır. Lakin reklam ssenarisi ilə bəzədilmiş bu vərdişlər heç də zərərli vərdiş kimi görünmür. Hətta bu vərdişlərə meyl belə yaranır. Güman ki, yazıçı burda reklamın əsas funksiyasını izah etməyə çalışıb. Yəni reklam insanları qətiyyən yolunda olmayan şeyləri tamamilə yaxşı bir şey kimi göstərən vasitədir. Daha yaxşı təəssürat yaranması üçün həmin reklam ssenarilərindən birini bura əlavə edirəm:

Bir kişi boş mənzilin döşəməsində tək-tənha əyləşib. Səhnədə onun əmlakını siyahıya almağa gələn məhkəmə icraçıları var. Arvadı qapını çırparaq gedir. Tamaşaçı başa düşür ki, indi onun daha heç nəyi yoxdur.
Gözlənilmədən kamera onu iri planda götürür. O, obyektivə ümidsiz halda nəzər salır. Kadr arxasındakı səs danışır: "Arvadınız sizi tərk etdi? sizin bir avronuz belə yoxdur? siz çirkin və sarsaqsınız? hər şey bir anda yoluna düşə bilər."
Kişi diqqətlə bu səsi dinləyir. Sonra kədərlə başını yelləyir. Qəfildən cibindən revolver çıxarır və gicgahına dirəyir.
Kadr arxasında səs davam edir: "Ölmək - Doğuşdan əvvəlki azadlığına qovuşmaq deməkdir."
Kişi gülləni başına çaxır. Kəlləsi dağılır, beyni çılpaq divarlara yayılır, onun bədəni titrəyir, üz-gözü qana bulaşır. Kamera onun ağzına yaxınlaşır. o pıçıldayır: "Çox sağ ol, ölüm" və açıq göz qapaqlarını tavana zilləyib hərəkətsiz qalır.
Kadrarxası səs şəhvətlə yekunlaşdırır: "Ölümlə sənli-mənli danışın! intihar həyatdan və onun sonsuz qayğılarından xilas olmağa kömək edir."

Əsəri oxumaqla kapitalizmin ən güclü silahının reklam olduğunu başa düşmək olar. Bu reklamları çəkənlər isə insanlara zərrə qədər də dəyər vermirlər. Əsas məqsəd stokda olan malların satılmasıdı. bu malların insanlara lazım olub-olmaması isə önəm kəsb etmir. Demək olar ki, əksər mallar reklamlar vasitəsi ilə zəruri imajı yaratsa da, insanlara heç lazım da deyil. Məsələn, aktivia yoqurtlarının içində immunitet sistemini gücləndirən inqredient olduğuna görə, digər yoqurtlara nisbətdə daha baha satılırdı, hətta bu, markanın sloqonına belə yansımışdı. lakin 2008-ci ildə isbat olunmuşdur ki, bu yoqurtların digər yoqurtlardan fərqləndirən heç bir cəhət yoxdur. Bununla məhkəmə aktivianın sloqanından adıçəkilən ifadəni götürülməsini tələb edir. Bir digər misal isə diş pastalarıdır. Ümumiyyətlə, marketdə olan diş pastalarının əksəriyyətinin nəfəsi təravətli saxlamaqdan başqa heç bir funksiyası yoxdur. Məhkəmə praktikasında belə şirkətlərin cəlb olunduğu kalan qədər iş var. Eyni vəziyyəti biz digər məhsullarda da görə bilərik. Gördüyünüz kimi, reklam sistemi sadəcə özünə sərf edən şeyləri çəkib camaata göstərir və bu işin öhdəsindən elə müvəffəqiyyətlə gəlir ki, heç bir xeyiri olmayan məhsulları belə insanlara aldırmağı bacarır. Bir sözlə, sistemə nə lazımdısa, reklam onu əldə etməyə kömək edir. Yuxarıda qeyd etdiyim reklam ssenarilərini oxuyanda da bir sual məni düşündürdü; bir gün əhali artımının qarşısını almaq üçün intihar, böyüyən meqapolislərin insanları depresiyaya salan abu-havasından qaçmaq üçün narkotik (bax: soma)

(youtube: )

coolidge effect

Daha çox məməlilərdə görülən, orqanizmin hər dəfə əvvəlki partnyordan ziyadə yeni partnyora seksual maraq salmasını ehtiva edən bioloji fenomen. Adıçəkilən effekt dişilərdə də nəzərə çarpsa da, çox vaxt bunun əlamətləri erkəklərdə müşahidə olunur. Elə buna görə də kişilər qadınlara nisbətən xəyanətə daha çox meyillidirlər.

Coolidge effektinin adı Abş'ın 30-cu prezidenti Calvin Coolidge ilə bağlı olan gülməli bir hadisəyə əsaslanaraq qoyulmuşdur. Deməli, bir gün prezident və arvadı missis coolidge toyuq fermasını ziyarət edir. Missis Collidge orda olan xoruzun toyuqlarla dəfələrlə cinsi əlaqadə olduğunu görüb fermerdən çiftləşmənin nə qədər tez-tez baş verdiyini soruşur. Fermer isə cavabında xoruzun hər gün onlarca dəfə çifləşdiyini deyir. Bu cavabı eşidən Coolidge zarafatla "bunu prezident gələndə ona deyərsiniz" deyir. ( burda şair prezidentin cinsi gücünü xoruzun cinsi gücü ilə müqayisə edir). Atmacanı eşidən Prezidentin "hər dəfə eyni toyuqla?" sualına fermer "yox, cənab, hər dəfə fərqli toyuqla" cavabını verir. Daha sonra prezident "bunu missis Coolidge gələndə ona deyərsiniz." deyir.

Bu mövzunu araşdırmaq istəyən tədqiqatçılar siçanlar üzərində Coolidge effektini ölçmək üçün bir eksperimet keçiriblər. Deməli, eksperimentə görə, bir qutunun içinə 1 erkək siçan və 4 ədəd də dişi siçan qoyurlar. Eksperiment boyunca erkək siçana yemək verilmir. Erkək siçan növbə ilə bütün dişi siçanlarla çifləşir və yorulur. Qruza düşmüş şəkildə bir küncə gedərək orda oturur. Qutuda olan dişi siçanlar erkək siçanın yanına gəlib bunu biraz yalayırlar ki, həvəsə gəlsin, yenə çiftləşsinlər. Lakin çox yorulduğuna görə, bizim erkək siçan heç bir reaksiya vermir. Buna baxmayaraq qutunun içinə başqa bir siçan olan 5-ci dişi siçanı qoyanda bizim erkək siçan gücə gəlir və yerindən qalxaraq onunla da çiftləşir. Hətta yeni dişi siçanla olan əlaqədə erkək siçan əvvəlki partnyorlara nisbətdə daha çox sperm ifraz edir.

Sadəcə bir partnyorla cinsi əlaqədə olmaq bizim genlərimizin daha çox yayılmasına kömək etmir. Təbiətin bir nömrəli qaydası mümkün olduğu qədər öz genini yaymaqdır. Buna görə də, məməlilərdə (bura insanlar da daxildir) formal partnyorla yanaşı başqa partnyorlarla da birlikdə olmaq istəyi/stimulu vardır. Hər dəfə eyni partnyorla cinsi əlaqədə olduqda beyin insanı daha az mükafatlandırır və başqa qadın və kişilərə maraq salmağa məcbur edir. Beləliklə deyə bilərik ki, hər insanda başqalarına meyl salmaq, öz partnyoruna xəyanət etmək impulsu var. Bu effekt bütün insanlarda baş verir. Sadəcə bəziləri bu istəyi/arzunu cilovlayır bəziləri isə cilovlaya bilmirlər (ya da heç cilovlamağa çalışmırlar).

Statistikaya əsasən evli cütlüklərin 70%-də partnyorlardan biri digərinə xəyanət edir. Yəni 10 cütlükdən 7-də xəyanət skandalı olur və sadəcə 3 cütlükdə buna rast gəlinmir. elə bilirsiniz, həmin 3 cütlükdə xəyanət fikirləri olmur, təbii ki, olur. Sadəcə bunu cilovlaya bilirlər. hətta əxlaqlı insanların belə ağlından xəyanət fikirləri keçir, baxmayaraq ki, bundan sonra özlərinə əsəbləşirlər. Çünki sənin genlərinə arvadına olan sədaqət, cəmiyyətdə tutduğun status maraqlı deyil, sənin genlərinə ölənə kimi mümkün olduğu qədər özündən iz buraxmaq maraqlıdır.

Belə bir sual yaranır, əgər bu cinayətdirsə, əgər bu əxlaqsızlıqdırsa, onda niyə biz belə yaranmışıq? Əgər həmişə başqasına meyl salacağıqsa, nədir bu monoqamlığın mənası? Əslində, kişilər bu nöqteyi nəzərdən heç də korluq çəkmirlər. Arvadlarına maraqları ölən kimi maaşlarından 50 manat kənara atıb öz bazdıqlarını edib beyinlərini məmnun edirlər. Lakin qadınların bu mövzuda ərlərindən başqa heç bir seçimləri yoxdur, hansı ki ərləri də öz seksual həvəslərini fahişələrlə öldürürlər. Buna görə də, qadın başını qaldırıb başqalarına baxan kimi xəyanətkar damğası yeyir və cinayətə qurban gedir.

Pomidorun vətəni olan cənubi amerikada asteklər pomidoru zəhərli bir bitki olaraq biliblər. neçə illər ərzində torpaqlarında pomidor yetişməsinə baxmayaraq, bir dəfə də ondan istifadə etməyiblər. Bu müddət ərzində məhsul qıtlığı da baş verib, və buna görə neçə astek acından ölüb, hansı ki meşələrində kalan qədər pomidor var idi. Bir gün asteklərdən biri əyilib pomidor yeməyə başlayır. Digər sakinlər dəhşət və heyrət içərisində onun başına yığılaraq onun ölümünü gözləyirlər. Lakin həmin şəxs yenə də pomidoru yeməyə davam edir və ölmür. Bunu görən digər asteklər də əyilib pomidordan bir diş götürürlər. Pomidorun zəhərli olmadığını, sadəcə bunun hansısa dəlinin uydurmasını olduğunu anlayırlar. Bundan sonra pomidor asteklərin ən sevimli qidası olur.

Tabular və sosial normalar da eynən belə yaranır. Hal-hazırda evlilik və nikah mövzularında saysız tabular və sosial normalar var. Əgər kişinin qadına, qadının isə kişiyə həvəsi ölübsə, nə yapışmısınız bir-birinizə, ayrılın getsin də. Həm sən azad ol, həm də qarşı tərəfi azad et. ikinizdə özünüzə başqa bir həyat qurun. bir kişinin və qadının üç, dörd və beş dəfə evlənməyinin kimə ziyanı var axı. Əksinə bu normal bir hadisədir. Çünki illər keçdikcə, insanın fikirləri dəyişir və daim yenilənir, və bu bizim seçimlərimizə də təsir edir. bu gün sevdiyimiz bir şeyə, çox yox, 2 il sonra nifrət edə bilərik. Bu gün güldüyümüz zarafatı müəyyən müddət sonra xoşlamarıq. Hətta belə şeylərə güldüyümüzə görə xəcalət çəkərik. Belə olan halda, bir insan nəyə görə 20 yaşında seçdiyi partnyorla ömrünü başa vurmalıdır ki? Ölkəmizdə isə əksər hallarda boşanmalar ya şiddətlə, ya da cinayətlə başa çatır. Öldürməklə nəyəsə nail olmaq mümkün deyil. Lakin azərbaycanda bu tabular elə taxt salıb ki, belə cinayətlərin ardı-arası yaxın müddətdə kəsilməyəcək. Ümid edirəm, bir gün biz də həmin "zəhərli" pomidordan dadarıq, və onun zəhərli deyil, əksinə faydalı olduğunu başa düşərik.

sözaltı sözlük

Umbay edəndə heç olmasa səbəbini göstərməli olduğunu lazım bildiyim platforma. Onsuz moderator və yazar arasında hər hansı qərəzli münasibət yoxdursa, umbay edilmə prinsipcə sözlük qaydalarına əsaslanmalıdır. Buna görə də, yazar umbay edilərkən yaxud sözlükdən uzaqlaşdırılarkən hansı qaydanın pozulduğu göstərilsə daha yaxşı olar. Məsələn, sözlük qaydalarının 5-ci maddəsini pozduğuna görə umbay edilmiş yazar. bu, həm digər yazarlara qaydaları daha yaxşı mənimsəyə, həm də sui-istifadənin qarşısını almağa kömək edə bilər.
Bilmirəm, bəlkə də, yazara mesaj kimi umbay edilmənin səbəbi göndərilir. Lakin bunu paylaşmağın heç kimə ziyanı yoxdur. yoxsa Kafkanın "məhkəmə"si kimi heç kim bilmir, kim nəyə görə cəzalandırılır.

inanclı insanların üstünlükləri

inanclı olmağın gətirdiyi, həyatı dinc və rahat şəkildə yaşamağın vermiş olduğu imtiyazlardır. inanclı biri dedikdə isə kəlmeyi şəhadəti belə bilməyib özünə müsəlman deyən və yaxud cihad adı ilə qırğınlar törədən insanlar nəzərdə tutulmur.

Hər şeydən öncə, inanclı insanlar ölümdən sonrakı həyata; cənnət və cəhənnəmə inandıqlarına görə, həyat imtahanı adlandırılan yerdəki həyatı bacardıqları qədər əxlaqlı və düzgün yaşamağa, həmişə haqqın tərəfində durmağa çalışarlar. Saman altdan su yeridən də deyillər. Çünki bilirlər ki, heç kim onların elədikləri hərəkəti görməsə belə, hər şey Allah tərəfindən izlənilir və bu hərəkətlərə görə hesab verəcəklər. Buna görə də, davamlı yaxşılıq etməyə və əxlaqlı olmağa çalışırlar. Zira inanclı olmayan birinə görə əxlaqlı olmaq o qədər də sərfəli deyil. Əxlaqlı olmağın apardıqları yanında gətirdikləri daha azdır. Əgər etdiyimiz hərəkətlərə görə heç kimə hesab verməyəcəyiksə, əxlaqlı olmağın rasional bir səbəbi yoxdur.

Beynimizdə özümüzün də bilmədiyi saysız proseslər gedir; bunlardan biri də odur ki, beynimiz kalkulyator kimi etdiyimiz hərəkətlərin bizə qazandırdıqlarını və apardıqlarını hesablayır. Əgər qazandırdıqları daha azdırsa, beyin hormanlar ifraz edir və bizə narahatlıq verir. inanclı biri etdiyi əxlaqlı hərəkətlərə görə, uçuq-sökük daxmada belə qalsa, cənnətə inandığı üçün heç bir narahatlıq duymaz. Çünki ona görə, belə hərəkətlərin ona qazandırdıqları daha çoxdur. Əksinə, inanclı olmayan birində belə bir davranışın şahidi ola bilmərik. Onlara görə, ölümdən sonra həyat; cənnət və cəhənnəm yoxdur. Bununla da, belə insanlar yerdə öz cənnətlərini yaratmaq istəyərlər və bu cənnətə çatmaq üçün həmişə əxlaqlı və düzgün davranmaq onlara görə zərurət deyil. Dünyanın ən yaxşı seriallarından biri olan Breaking Bad'in yaradıcısı Vince Gilligan öz intervyularının birində belə deyir:

"I'm pretty much agnostic at this point in my life. But I find atheism just as hard to get my head around as I find fundamental Christianity. Because if there is no such thing as cosmic juice, what is the point of being good? That's the one thing that no one ever explained to me. Why shouldn't I go rob a bank? especially, if I'm smart enough to get away with it? What's stopping me?"

Gilligan aqnostik olduğunu etiraf edir və ateistliyi xristianlıq qədər başa düşməkdə çətinlik çəkdiyi bir məfhum olaraq görür. villigan deyir ki, ateist birinə görə, əxlaqlı və düzgün olmağın nə mənası var? Onlara belə davranmağa nə stimul verə bilər? və yaxud inancı olmayan birinə bank soymağa mane olan şey nədir? Burada Gilliganın dilemmada qaldığını görmək olar. Elə bu dilemmanı biz walter white obrazında da müşahidə edə bilərik. walter əgər inanclı biri deyilsə, ona meth hazırlayıb satmaqda nə mane ola bilər axı?

intihara çox uzaqdırlar. islama görə, ən ağır cinayət tövbəsiz cinayətdir. Digər tərəfdən yerdəki bütün insan canları Allaha məxsusdur və bu canları almaq, bu öz canın belə olsa, cinayət sayılır. intihar etdikdə isə öldüyünüz üçün (tavtologiyaya görə üzürlü sayın) prinsipcə, cinayət törətdikdən sonra tövbə edə bilmirsiniz. Buna görə də, inanclı birinin intihar etməsi çox nadir hallarda olur və onlar həmişə gələcəyə ümidlə baxırlar. Çünki bilirlər ki, bu, Allah tərəfindən qarşılarına çıxarılmış bir sınaqdır.

Özlərini yalnız hiss etmirlər. inanclı insan ən yalnız olduğu anlarda belə, özünü tək hiss etmir, Allahın varlığını hiss edərək ona sığınır, ən çətin zamanlarda dua edərək ondan yol göstərməsini xahiş edir. inanclı olmayan biri isə belə vəziyyətə düşdükdə ümidsizliyə qapılaraq depresiya ilə boğuşur. Çünki kömək istəyəcəkləri, sığınacaqları kimsələri yoxdur.

Dövrümüzün müti insanları hər şeyi sorğulayan insanlardan qat-qat daha xoşbəxt yaşayır. Skeptik insanlar hər şeydə məna axtarmağa çalışırlar. inanclı insanların isə hər şeydə məna axtarmaq kimi bir dərdləri yoxdur. Çünki, onlar həmin mənanı müəyyən dəyərlərə inanmaqla artıq tapıblar və bunlara görə də, inanclı olmaq həyatın qarşımıza çıxardığı çətinliklərin üstəsindən gəlmək və onlara tabb gətirmək üçün ən yaxşı vasitədir.

P.s. yazı sanki inanclı olmayan biri tərəfindən yazıldığı təəsürratı yaratsa da, özüm ateist və yaxud aqnostik deyiləm. Baxmayaraq ki, yeniyetmə vaxtlarından bu yana bir neçə kitab mənə bu mövzuda təsir edib və hələ də içimdə bəzi şübhələr qalıb. Lakin inancımı qorumağa çalışıram. Çünki, ateist olmaq və bunu qəbul etmək onun nəticələrinə də qatlaşmaq deməkdir və mənə görə, bu böyük cəsarət tələb edir. həmin insanın həyatda güclü bir məqsədi yoxdursa, həyat onun üçün çox çətin olacaq. Təbii ki, söhbət qaraqanın kitablarını oxuyub ateist olanlardan getmir.

stanford prison experiment

Zimbardo tərəfindən keçirilən, tarixin ən çox səs gətirən təcrübələrindən biri. təcrübə 1973-cü ilin yay aylarında Stanford universitetinin zirzəmisində keçirilib. Zimbardonun təcrübəni keçirməkdə əsas məqsədi sosial statusun və yaxud cəmiyyətdə tutulan pozisiyanın insan davranışına təsirini ölçmək idi. Təcrübə 2 həftəlik müddət üçün nəzərdə tutulsa da, sadəcə 6 gündən sonra gözlənilməz nəticələr verdiyinə görə sonlandırılmışdır.

Təcrübənin mahiyyəti haqqında qısa məlumat verim. 24 nəfər iştirakçısı olan eksperiment həbsxana simulyasiyası idi. Zimbardo püşk atma yolu ilə iştirakçıların bəzilərinə məhkum, bəzilərinə isə qardiyan rolu verir və zirzəmidə yaradılmış suni həbsxanaya yerləşdirir. Öz rollarına bürünən iştirakçılar artıq ilk günlərdən sahib olduqları pozisiyaya uyğun davranmağa başlayırlar: əllərinə güc keçdiyinə görə avtoritarlıq edən qardiyanlar və iyerarxiyada aşağıda olduqlarına, görə bütün qaydalara tabe olan məhkumlar.

Suni həbsxananın intizamını qorumaqda məsul şəxs olan qardiyanlar normal həyatda etməyəcəkləri davranışlar sərgiləyirlər: məhkumlara haqsız cəzalar verir, öz vəzifələrindən sui-istifadə edərək məhkumlarla qeyri-etik davranırdılar. Lakin Zimbardo bu davranışları görsə də, "görək axırda nə olacaq" marağı ilə təcrübəyə davam edir. Qardiyanlar təcrübənin qaydalarına zidd olaraq, məhkumların yataqlarını götürürlər. Həmçinin tualetə getməyə də qadağa qoyur, və hər həbsxana otağına bir vedrə qoyub bundan sonra bura işəyib sıçmalarını tələb edirlər. Gözünə döndüyüm Zimbardo hələ də kayfdadır. Təcrübənin dayandırılması üçün iştirakların bir-birlərini şoşqalamalarını gözləyir. Bundan bezən məhkumlar üsyan qaldırır, qardiyanların sözünə əməl etmirlər. Bununla da, qardiyan və məhkumlar arasında olan münasibət daha da kəskinləşir. Qardiyanlar artıq məhkumlara daha ağır cəzalar verirlər. Nəhayət, Zimbardo eksperimentin qeyri-etik olduğuna görə 6-cı gündə ona xitam verir.

Qeyd. Eksperiment burda danışdıqlarımdan daha çox hadisələri özündə ehtiva edir. Xırdalıqlara girib sizi yormaq istəmədim. Eksperimentə aid 1 sənədli; Quiet Rage: The Stanford Prison Experiment (1992), 3 dənə də bədii film mövcuddur; das experiment (2001), experiment (2010), The Stanford Prison Experiment (2015) . daha yaxşı təsəvvür yaranması üçün bunlara bir göz ata bilərsiniz.

Maraqlısı isə odur ki, qardiyan roluna bürünən iştirakçılar post-eksperiment intervyuda bildirirlər ki, eksperimentdə etdikləri hərəkətlərə gündəlik həyatda yol verməzdilər. Gəl gör ki, əllərinə güç keçəndə elədiklərinin şahidi olmuşduq.

Burdan çıxaracağımız nəticə odur ki, əlinizə başqa insanlara pislik etmə gücü keçmədiyi üçün özününüzü yaxşı biri adlandırmaq önyarqı olar. Həmin vəziyyətdə biz olsaydıq, əksəriyyətimiz məhkumlarla eyni şəkildə rəftar edərdik. Onsuz zimbardonun eksperimentində məhkumlara yaxşılıq edən qardiyanlar da var idi. Lakin aralarındakı mübarizə kəskinləşdikcə, edilən qeyri-etik davranışlara göz yumurdular.

Zimbardonun eksperimentinə görə, hərkəs içinə qoyulduğu qəlibə uyğun davranış sərgiləyir və qəlibdən çıxdıqdan sonra normal həyata qayıdır. Bunu hamımız edirik: dərs vaxtı uşaqları döyən amma çöldə həmin uşağı görəndə üzündən öpüb səmimi şəkildə salamlaşan müəllim də; balaca qardaş olduğuna görə onu hər yerə buyuran böyük qardaş da; siyasi mitinqlərdə aktivistləri döyən amma real həyatda, bəlkə də, həmin aktivistlərdən biri ilə dostluq etmək potensiyalı olan polis də; cəbhədə düşmən əsgərinə işgəncə edən əsgər də bunu edir. insanların əllərinə güc düşən kimi içlərində olan boşluğu doldurmaq üçün avtoritarlıq edirlər. Təbii ki, sadaladığım insanların əlindəki güc o qədər də böyük deyil. Gəl gör ki, insan daha böyük gücə sahib olduqda azğınlaşır. məsələn, hitler, stalin və mao kimilər böyük gücün azğınlaşdırdığı sadist adamlardan bir neçəsidir. Belə adamlar insanlara individual olaraq deyil, sürü kimi baxırlar, hər an ölümə göndərilməyə hazır olan bir sürü kimi.

Nəysə söhbətimizə qayıdaq

illər sonra eksperimentin iştirakçılarından biri ilə yenə intervyu edirlər. Sözügedən iştirakçı bildirir ki, bu eksperiment bizə sadəcə gücün insanın necə azğınlaşdıra biləcəyini deyil, həmçinin cəmiyyətdə tutduğumuz mövqenin və kütlənin insana olan münasibətinin onun davranışına necə təsir edə biləcəyini göstərmişdir.

Albert Camusun bir sözünü burda xatırlatmaq istəyirəm "Əksər hallarda düzgün adamlar da müəyyən şəraitə düşüb başqalarını yamsılamalı olurdular." Albert Camusun bu sözü taun (vəba) romanındandır. əsərdə oran adlı şəhərdə taun epidemiyası yaranır və millət ac qaldığına görə, evlərə girib oğurluq edir. Oğurluq edənlərdən bəziləri də epidemiyadan əvvəl düzgün insan kimi tanınanlar olur.

Bir başqa misalı isə öz ölkəmizdən verək. Bildiyiniz kimi, fevral ayında parlament seçkiləri oldu. Seçkilərdə ən çox qınanılan insanlar topa-topa bülleten atanlar idi. Gəlin indi həmin adamların içində olduğu şəraitə baxaq; Belə adamların əksəriyyəti orta yaşdan biraz yuxarı, işdən evə, evdən işə gedən, apolitik vətəndaşlardır. Yəni belələrinə maraqlı deyil ki, milli məclisdə bəhmənyar oturur, ya həsənqulu oturur. Onlar uzunmüddətli fikirləşmirlər. Sadəcə bugünü necə yola verim dərdindədilər. Və sizi əmin edirəm ki, nə qədər yaxşı adam olursunuz olun, əksəriyətiniz həmin adamın yerində olsaydınız, onun elədiyi kimi hərəkət edərdiniz. Heçnə yox, sadəcə internetə çıxış olmasa idi, onları söyən gənclərin əksəriyyəti elə onlar kimi fikirləşəcəkdi. Sizin əlinizdə imkan var ki, telefonu açıb digər ölkələrdəki vəziyyəti görüb azərbaycandakı vəziyyət ilə müqayisə edəsiniz. Hər gün xoşqədəmin verilişinə, və yaxud türk seriallarına baxan adamlardan hökumətin siyasətindəki qüsurları görməyi və bununla da ən düzgün, ən adekvat seçim etməyi gözləmək səfehlik olardı. Təbii ki, mən bunu topa-topa bülleten atanlara haqq qazandırmaq üçün demirəm. Sadəcə həmin adamın belə düşünməsi onun günahı deyil. Yaşadığı şərait onu belə davranmağa, belə düşünməyə vadar edir. Onları söyməklə, "gələcəyimizi məhv etdilər" deməklə heçnə düzələn deyil. Mövzuya biraz materialist yanaşsaq deyə bilərik ki, yaşadıqları şərait dəyişsə, onlar da dəyişəcək.

Söhbəti elə yerə gətirdim ki, entrini bitirməkdə çətinlik çəkirəm. Bitirmək məburiyyətində də deyiləm, qoy elə belə yarımçıq qals

yuval noah harari

"Sapiens", "Homodeus" və "21-ci əsr üçün 21 dərs" kimi bestseller əsərlərin məllifi, israilli yazıçı və tarixçi. ilk dəfə Sapiens əsəri ilə dünyada tanınır və sonralar çıxan iki əsərlə də reputasiyasını daha da artırmağı bacarır. Sapiens əsəri tarixi kitab olmasına baxmayaraq, hər kəsin oxuyub başa düşə biləcəyi səviyyədə aydın və sadə yazılmışdır. Sağlam analiz qabiliyyətinə malik olan harari tarixi hadisələrlə yanaşı bu tarixi hadisələrə səbəb olan sosial təkamül prosesini də izah etməyə çalışmışdır.

Homodeus əsəri isə keçmişdən ziyadə gələcəyə fokuslanan bir kitabdır. Sapiens qədər xoşuma gəlməsə də, özünü oxutdurmağı bacaran bir əsər idi. Bir mənfi xüsusiyyəti var ki, müəllif kitabın müxtəlif yerlərində sapiens əsərində təqdim elədiyi fikirlərini bir də qeyd edərək təkrarçılığa yol verib. Kitabın təxmini 20 faizi ilk kitabdakı fikirlərdən ibarətdir. Bəlkə də, bu yazıçı tərəfindən homodeusun daha yaxşı başa düşülməsi üçün məqsədli şəkildə qəsdən edilib.

Kitab, əsasən, gələcəkdə başımıza nələr gələcəyi haqqında olduğuna görə, oxuyanda inanmaqda çətinlik çəkdiyim güclü hipotezalara malik idi. Lakin dünya sürətlə inkişaf edir. 30 il əvvəl insanlara günlərinin böyük əksəriyyətini smartfon deyilən dördkünc əşyaya baxmaqla keçirəklərini desək, yəqin, onlar da buna inanmaqda çətinlik çəkərdilər. Harari bu kitabında sosial medyanın insan həyatına olan təsirindən də ağız dolusu danışıb. Lakin ironik olaraq, adamın mark zuckerberg ilə intervyusu var.

(youtube: )

cien anos de soledad

Gabriel Garcia Marquez tərəfindən yazılan, ölkəmizdə "yüz ilin tənhalığı" adı ilə nəşr olunan, XX əsrin ən çox səs gətirən əsərlərindən biri. Müəllifinə nobel mükafatı gətirən adıçəkilən əsər hadisələrin qarmaqarışıqlığı, obrazların ad oxşarlığı və dialoqun az təhkiyənin çox olduğuna görə oxuyucunu yormağı bacarsa da, bir çoxları tərəfindən şahəsər adlandırılmağa müvəffəq olmuşdur.

Romanda hadisələr Buendia nəslinin ətrafında cərəyan edir. Yazıçı əsər boyu Buendia nəslinin yaranması, yüksəlişi, qürubu və məhvini təsvir etmişdir. Nəslin nümayəndələri müəyyən əlamətlərinə görə biri-birindən fərqlənsələr də, onları birləşdirən ümumi bir cəhət var: tənhalıq. Yüz il boyunca tənhalıq xisləti nəslin hər nümayəndəsini ovucuna alır. Əsərdə olan Pilar Terneranın dediyi kimi "Tənhalıq Buendiaların qanına işləyib."

Bu yaxınlarda eşitdiyimə görə, Neftlix sözügedən əsəri ekranizasiya etmək istəyir. Fikrimcə, bu əsər film üçün ən mürəkkəb süjet xəttinə malik olan əsərlərdən biridir. 2 saat ərzində bu hadisələri izləyiciyə ötürmək qeyri-mümkündür. Çox güman ki, əsərdə təsvir edilən hadisələrin əksəriyyətini ixtisar edib daha sadə ssenari ilə izləyici qarşısına çıxacaqlar. Maraqla gözləyirəm.

casablanca

Sinematoqrafiya tarixində klassika sayılan, hər bir kinosevərin qəlbində taxt qurmuş, 1942-ci il istehsalı kült film. Əsasən, aktyor işi ilə heyran buraxan film çəkiliş üslubu və ssenarisi ilə də diqqət toplamağı bacarmışdır.

Baş rolu ifa edən humphrey bogart filmdə öz improvizasiyaları ilə yadda qalmış, hətta sözügedən improvizasiyalar ilə ən yaxşı replika siyahılarında yüksək pillələri tutmağı bacarmışdır.

Şübhəsiz, filmin ən bəyənilən obrazlarından biri pianist sam obrazıdır. Bu obrazla bağlı maraqlı məqam odur ki, filmi çəkənlər ilk başda pianist obrazı üçün qadın aktrisalar nəzərdə tutmuşdular. lakin sonradan ssenaridə dəyişiklik edilmiş və dolley winson'un ifası ilə sam rəis filmdə boy göstərmişdir. Niyəsini bilmirəm, lakin afroamerikalıları pianist rolunda izləməyi sevirəm. smokin geymiş hər-hansı afroamerikalıda pianist havası var elə bil. green book, the legend of 1900 filmlərində də eyni tipli pianist obrazlarla qarşılaşıb rollarına heyran olmuşdum. Yeri gəlmişkən, filmin ən yadda qalan səhnələrindən biri də sam rəisin "as time goes by" mahnısını ifa etməsi səhnəsidir.

(youtube: )

əfqanıstan

20-ci əsrin ikinci yarısında başlayan konfliktlərin hələ də davam etdiyi ölkə. Hal-hazırda dünyanın ən təhlükəli və kasıb ölkəsi kimi də tanınır. Qarşıdurmalar son zamanlarda səngisə də, Amerika və bir çox avropa ölkələrinin talibanla mübarizə aparmaq üçün bu torpaqlara qoşun yeritdiyinə görə müharibə meydanına çevrilmiş əfqanıstanda taliban yaxud koalisiya əsgərlərinin gülləsinə tuş gəlməyəcinizə heç kim qarantiya vermir.

Daha yaxşı analiz etmək üçün konflikt üstünə konflikt yaşamış əfqanıstanın son 50 illik tarixini 4 mərhələyə bölsək daha məqsədəuyğun olar: 1. sovet işğalından əvvəlki dövr; 2. sovet işğalı; 3. vətəndaş müharibəsi və taliban rejimi; 4. amerikanın əfqanıstana qoşun yeritməsi və əfqanıstan respublikasının yaranması.

Sovet işğalından əvvəlki dövr

Təbii ki, əfqanıstan heç də həmişə bu vəziyyətdə olmayıb. 1950, 1960-ci illərdə asiyanın ən bərk gedən ölkəsi idi desək, yanılmarıq. əhali cəhətdən də yarıyıb bu dövlət. Sovet işğalından əvvəl bura gələn turistlər burdakı insanların qonaqpərvərliyindən, mehribançılığından və kabilin cənnət bağlarından ağız dolusu danışır, fürsət düşən kimi bura yenə gələcəklərini bildirirdilər. Gəl gör ki, fələk vurdu, göt-baş elədi ölkəni. Aşağıdakı şəkil də indiki əfqanıstanla əvvəlki əfqanıstanın müqayisəsini göstərir:


inaması çətin də olsa, iki şəkil də 40 il fərqlə eyni yerin şəklidir. 40 il əvvəl gəzməli-görməli parkları, bağları, həmin park, bağlarda rahat gəzə bilən qadınları, uşaqları olan əfqanıstan indi park və bağları dağıdılmış, qadınlar və uşaqlar üçün cəhənnəm məkan yerə çevrilmişdir. Son yüzillikdə bu dövr əfqanıstanın ən yaxşı dövrü hesab olunur. Təbii ki, bu dövrdə əfqanıstan xoşbəxtlər ölkəsi deyil idi. Etnik qarşıdurmalar; əsasən də, həzaralar və puştular arasında konfliktlər bu dövrdə də var idi. Çünki puştular sünni, həzaralar isə şiə idilər. Bu düşmənçilik elə güclü idi ki, hətta sovet işğalı vaxtı belə birləşib düşmənə qarşı mübarizə aparmaq əvəzinə, yenə də bu iki xalq bir-birilərinə yad kimi baxırdılar. Lakin bu qarşıdurmalar silahlı qarşıdurmadan xeyli uzaq idi. Bir-birilərini xoşlamasalar da, bir təhər yola gedib dolanırdılar.

Əfqanıstanda da bu zamanlar yavaş-yavaş kommunizm meylləri yaranır və illər keçdikcə bu tendensiya ətrafına daha çox adam yığmağı bacarırdı. Artıq kommunizm kifayət qədər insanı öz təsiri altına salmağı bacarmışdı. Kommunizmin də yayıldığı ölkədə inqilab olmasa, karl marks yatdığı qəbirdə salto vurardı, yəqin. Yavaş-yavaş dolmağa başlayan şar 1978-ci ildə partlayır və solçu nur məhəmməd taraki hakimiyyətdə olan məhəmməd davud xanı devirir. Hakimiyyət kommunizm meyilli Xalqların demokratik partiyasının əlinə keçir, hansı ki parçam və xalq partiyası adlı iki marksizm meyilli partiyanın birləşməsindən yaranıb. inqilab var, kommunist partiyası var, bircə qalır sovet rusiyasının söhbətə girişməsi. inqilabın hamı tərəfindən xoş qarşılanmaması da rusiyanın bura qoşun yeritməsinin əsas səbəbi oldu. Yeni yaranmış hakimiyyətdən narazı olan müsəlmanlar və anti-kommunistlər mücahid adı altında birləşirlər. illər sonra isə mücahidlərin davamçıları taliban hərəkatının əsasını qoyacaqlar.

Mücahid dalğası ölkənin hər yerinə yayılır. Sovet rusiyası da mücahidlərlə mübarizə də hökumətə kömək məqsədi ilə 1979-cu il dekabr ayında əfqan torpaqlarına qoşun yeridir və əfqanıstanın işğalı başlayır...

Sovet işğalı

Sovet rusiyası əfqanıstana ilk girəndə yerli əhalinin rəğbətini qazanmağa çalışırdı. O dövrü görən bir Əfqanın dediyinə görə, sovet əsgərləri şəhərə girəndə insanlara konfet verirdilər. Həmçinin, burda qaldığı on il müddətində rusiya 800 milyon dollara yaxın əfqanıstana kömək etmişdir. Bu qədər pisləməyimizə baxmayaraq, indi də əfqanıstanda olan infrastrukturların əksəriyyəti sovet dövləti tərəfindən tikilmişdir. Lakin həmin 10 il müddətində rusiya əfqanıstana elə zərbə endirdi ki, ölkə hələm-hələm özünə gələ bilmir. Daha sonra vətəndaş müharibası, taliban rejimi, amerikanın buranı bombalaması hadisələri sovet işğalını əvəzlədi.

Mücahidlər işğaldan sonra daha çox fəaliyyət göstərməyə başladılar. Artıq düşmənə öz evlərində yer eləmiş mücahidlər onları burdan qovmaq üçün hər cürə vəhşiliyə əl atırdılar. Sovet əsgərləri əfqanıstanda keçirdiyi illəri həyatlarının ən fəciəvi illəri kimi yadda saxlayırlar. Çünki mücahidlər həm döyüş meydanında olan, həm də əsirlikdə olan əsgərlərə dəhşətli işgəncələr edirdilər. Deməli, mücahidlərin ən sevimli işgəncələrindən biri də o idi ki, onlar əsir düşmüş əsgərlərin əl-ayaqlarını kəsir, sonra onları sağaldır, yenidən işgəncə edir və bədənləri dözərsə, sonra yenə sağaldıb yenə işgəncə edirdilər. Elə buna görə də əsir düşməkdənsə, özlərini öldürən əsgərlərə də rast gəlmək olardı. Hətta vəhşilikləri eşidən əsgərlər əfqanıstana getmək belə istəmirdilər. Lakin sovet rusiyası əsgərləri “təlimə gedirik, uşaqlar, nə müharibəsi” adıyla avtobuslara doldurub əfqanıstana aparırdı. Sözügedən vəhşiliklərə görə, əfqan müharibəsindən sağ qayıdan əsgərlərin, demək olar, hamısında psixoloji promlemlər müşahidə olunurdu. Mücahidlər və rus ordusu müharibədə hər gün saysız-hesabsız vəhşiliklər görürlər və ağıllarını itirməmək üçün əsgərlərin əksəriyyəti nəşə bağımlısı olur. Beləliklə bu illərdən başlayaraq əfqanıstanın münbit torpağında nəşə tarlaları sürətlə artır. Elə ölkəmizdə də nəşəxorlar tərəfindən yüksək qiymətləndirilən əfqan nəşəsinin geniş miqyas alması məhz buradan başlanır. Hal-hazırda da dünyada nəşə istehlakının 70%-i əfqanıstanın payına düşür.

Mücahidlərin belə bərk getdiyini görən rusiya bura əlavə qoşun da yeridir. Bunun nəticəsində də, müəyyən qədər üstünlük əldə edilir. Anti-kommunist fikirli gəncləri, yeniyetmələri həbsə atıb işgəncələr edirdilər. Amma keep calm, soyuq müharibə hələ davam edir. Bunu görən amerika mücahidləri silah-sursat və müəyyən qədər maliyyə vəsaiti ilə təmin edir (maraqlısı odur ki, amerikanın maliyyələşdirdiyi mücahidlərin davamçıları daha sonra amerikaya qarşı mübarizə aparır, bunun haqqında biraz sonra danışacam.) beləliklə, sovetin qazandığı üstünlük aradan çıxır.

il 1989... Artıq 10 ilə yaxındır ki, sovet rusiyası əfqanıstandadır. Heç bir uğur əldə edə bilməyən sovet qoşunları geri çəkilir. Müharibə ərzində, təkcə əfqan əhalisindən 2 milyona yaxın insan öldürülüb. Bəzi araştırmacılar isə, bunun daha çox olduğunu deyirlər. Müharibəyə görə, milyonlarla əfqan pakistan və irana mühacirət ediblər. Sovet rusiyasına isə müharibə ərzində 15 min əsgər itkisi ilə bərabər 3 milyard dollara yaxın zərər deyib. Sadəcə bir heç uğruna. Heç mücahidlər də heçnə qazanmır. Sadəcə onlar dağıdılmış kəndlərinə, şəhərlərinə qayıdırlar. Hətta bir rus zabiti öz intervyusunda deyir ki, “bütün əfqanıstan qurbanlarının məzarına bir daş qoyub üzərinə də belə yazmaq lazımdır – “hər şey boşuna idi”. Yeri gəlmişkən onu da qeyd etmək lazımdır ki, SSRi-i süqutunu sürətləndirən ən əsas amillərdən biri də əfqanıstana uğursuz yürüşü idi.

Aşağıdakı şəkil, yəqin ki, hər şeyi izah edər. Savaşdan “qalib” çıxmış mücahidlər öz şəhərlərinə qayıdır:


Vətəndaş müharibəsi və taliban rejimi

Sovet ordusu əfqanıstanı tərk edəndən sonra vətəndaş müharibəsi başlayır. Bir tərəfdə post-sovet dövlətin tərəfdarları, digər tərəfdə isə yenə mücahidlər. Hakimiyyətdə olan kommunistlər artıq ssri-nin dəstəyini ala bilmədiklərinə görə, mücahidlər qarşısında zəif vəziyyətə düşürlər. Bu zaman mücahid liderlərindən biri olan məhəmməd ömər taliban təşkilatını yaradır (taliban puştu dilində tələbələr deməkdir.) və 1996-cı ildə kabili işğal edərək hakimiyyəti ələ alır və bununla da əfqanıstanda taliban rejimi qurulur.

Cavanlığı döyüşlərdə keçən, son 15 ildir ki, ancaq ölüm, müharibə görən, əksəriyyətində ciddi psixoloji problemlər olan taliban üzvlərinin ölkəni gül-çiçəyə boğacağını düşünmək safehlik olardı hərhalda. Taliban liderləri quranı interpretasiya edərək şəriət qaydalarına əsasən əfqanıstanı idarə etməyə başladılar. Bu dövrdə qadınlar əfqanıstanda cəhənnəmi yaşayırdı. Onlara işləməyə, tək çölə çıxmağa icazə verilmirdi. Həmişə burqa geyinməyə məcbur edilirdilər. ən kiçik səhvlərində cəzalanır, burunları kəsilir, daş-qalaq edilirdilər. Yalnız xüsusi icazə ilə kişi həkim tərəfindən müayinə edilməsinə icazə verilirdi. Onsuz qadın həkim də demək olar yox idi. Çünki yuxarıda da qeyd etdiyim kimi qadınlara işləməyə icazə verilmirdi. Müharibə təzə bitdiyinə görə neçə ailə başsız qalmışdı. Qadınlar əlacsızlıqdan öz uşaqlarını satırdılar ki, heç olmasa, bir-iki həftə qarınlarını doydura bilsinlər. Yetimxanalar ağzına qədər dolmuşdu. Kabilin küçələrində publik infaz adi hala çevrilmişdi artıq. əksərən də zinaya görə qadınları infaz edirdilər.

Publik infazdan bir görüntü:


Mənə görə, taliban açıq şəkildə ssri-nin mirası idi. Həmin mücahidlər ssri ilə mübarizədə saysız vəhşiliklər gördüklərinə görə, onlara insan həyatının nə qədər dəyərsiz olduğu aşılanıb artıq. Yəni işin psixoloji aspekləri də var. Digər tərəfdən Taliban rejiminin əsas gəliri nəşə tarlalarından gəlirdi hansı ki yuxarıda da qeyd etdiyim kimi sovet işğalı dövründə bu tarlalar yayılmışdı. Həmçinin əfqanıstanı bu çirkabdan çıxara biləcək ziyalıların əksəriyyəti sovet işğalı zamanı xaricə mühacirət etmişdilər. bunlara görə də, sovet işğalından sonra ölkədə despot rejimin yaradıla biləcəyi təxmin edilə bilən bir şey idi.

Uzun sürən müharibə nəticəsində dağılan kəndlər, şəhərlər bərpa edilməmişdi. əhali uçuq-sökük binalarda yaşayır, uşaqlar xarabalıqda oyun oynayırdılar. Məşhur əfqan əsilli yazıçı khaled hosseini çərpələng uçuran romanında əfqanıstanla bağlı “burda uşaq yoxdu, uşaqlıq yoxdu.” fikrini bildirmişdi. Çərpələng uçuran romanı da əfqanıstanda baş verən konfliktlər haqqda təsəvvür yaratmağa kömək edən mənbələrdən biridir. Çünki, romanda hadisələr əfqanıstanın son 50 illik tarixində cərəyan edir.

Xoşbəxtlikdən Taliban rejiminin hakimiyyəti sadəcə 5 il çəkdi. 11 sentyabr hadisələrindən sonra Amerika talibandan osama bin laden'in ekstradisiya edilməsini tələb etdi. Taliban isə əl-qaidə ilə yaxınlıq etdiyi üçün, amerikanın bu tələbini rədd etdi. Bununla da, amerika əfqanıstana qoşun yeridərək bir zamanlar ssri-yə qarşı mübarizədə kömək etdiyi mücahidlərə müharibə elan etdi.

Amerikanın əfqanıstana qoşun yeritməsi və əfqanıstan respublikasının yaranması

Amerika taliban qüvvələrinə qarşı mübarizə aparmaq məqsədi ilə əfqanıstanı bombalayır. Bombalanmalar nəticəsində təkcə taliban qüvvələri ilə yanaşı bəzi məktəblər, sivil binalar və xəstəxanalar da zərər görür. Qaş düzəltmək istəyəndə gözü vurur çıxardır bir növ amerika. Onsuz yerlərdə olan əfqan əhalisinin məişət həyatına bir zərbə də abş vurur.

Amerika ordusuna tab gətirə bilməyən taliban qısa müddətdə devrilir. Hakimiyyətdən devrilsə də, taliban amerikaya qarşı illərlə mübarizə aparır. Abşla yanaşı talibana qarşı mübarizəyə bir çox avropa ölkəsi və ingiltərə də qoşulur. Bu müharibəni bitməyən müharibə də adlandırmaq olar. Hal-hazırda da əfqanıstanda abş ordusu var. Müharibəni qazana bilməyən abş talibana bəzi güzəştli şərtlərlə sülh təklif edir. Aralarında sülh sövdələşməsi olsa da, yenə də atəşkəs müəyyən intervallarla pozulur.

Talibanın amerikaya qarşı hücumu. Gördüyünüz kimi hücumdan amerikan qüvvələri ilə yanaşı sivil binalar və yerli əhali də əziyyət çəkir:


Abş əfqanıstanda taliban qüvvələrini devirdikdən sonra burda demokratik seçkilər təşkil edir və indiki əfqanıstan unitar respublikasının əsası qoyulur. Bununla despot rejim yumşalmağa başlanır. Lakin əfqanıstan hələ də ssri ilə başlanan müharibələrin əziyyətini çəkir. Taliban amerika ilə yanaşı yeni yaranmış respublika ilə də mübarizə aparır. 2015-ci ildə taliban kabildə parlament binasına hücum etdi. Xeyli sayda sivil əhali yaralandı. 2016-cı ildə yenidən parlementə hücum oldu. Lakin atılan roket parlametin binasına deyil, həyətinə düşdüyünə görə, itki olmadı. Bəlkə, taliban haqqda başqa bir entridə daha ətraflı məlumat verdim. Çünki talibanın fəaliyyəti təkcə əfqanıstanla məhdudlaşmır. Dünyanın dörd bir yanında baş verən terror aktlarında talibanın adını görmək olar.

Yekun olaraq, ilk dəfə ssri ilə başlayan müharibələrin fəsadları hələ də aradan götürülməyib. Aradan götürülməyə fürsət olmayıb desək, daha məqsədəuyğun olar. Hətta bu ölkəyə kömək etmək istəyənlərin bombalarının izi əfqanıstanda olan sökük binaların divarlarında hələ də qalmaqdadır. Son illərdə isə əsil köməyi hindistan edir. Belə ki, talibanla mübarizə üçün qoşun yeridib dağıntılar törətməkdənsə, hindistan əfqan torpaqlarında xəstəxanalar, məktəblər və digər infrastruklarını tikməyə kömək edir. Təbii ki, burda hindistanın da öz marağı var. Çünki əfqanıstanla yanaşı bu qarşıdurmaların hindistan və pakistana da təsirləri böyükdür. lakin mən hadisələri sadəcə əfqanıstanın prizmasından, bacardığım qədər qısa danışmağa çalışdım. Bəlkə də ssri 1979-ci ildə əfqanıstana girməsə idi, kommunist dövləti qısa zamanda devrilər və hər şey yenidən normala qayıdardı. Bu qədər dağıntılar baş verməz və taliban hərəkatı yaranmazdı. Ölkəmizdə olan nəşəxorlar əfqan nəşəsindən hallanıb nəşənin keyfiyyətindən ağız dolusu danışmazdı. Lakin bu da alternativ tarix nəzəriyyələrindən bir digəridir. Təbii ki, əfqanıstan müharibəsi sovetin tətiklədiyi konfliktlərdən sadəcə biridir. Lakin sözügedən müharibəyə baxmaqla sovet rusiyasının insan həyatına necə dəyər verdiyini görmək olar.

aamir khan

Epidemiya zamanı özünəməxsus yaxşılıqları ilə fərqlənən bolivud aktyoru. Hindistanda karantin vəziyyəti hökm sürdüyünə görə, normal olaraq, yoxsul təbəqə maddi sıxıntılarla üzləşir. Bununla da, ehtiyacı olanlara yardım üçün müxtəlif kampaniyalar təşkil olunur. Lakin bu kampaniyalardan yoxsullar ilə yanaşı normal imkanı olan lakin "müftə malı, can dərmanı" devizini rəhbər tutan insanlar da faydalanırdı.

Adıçəkilən aktyor da yardımın yalnız yoxsullara çatması üçün maraqlı bir üsula əl atır. Deməli, aamir khan yardımın sadəcə bir kiloqram undan ibarət olduğunu bildirir. imkanı normal olanlar bir kilo undan ötrü özlərinə əziyyət verib yol qət etməyi lazımsız hesab edirlər. Bununla da, sadəcə çətin vəziyyətdə olan və həqiqətən, həmin 1 kilo una ehtiyacı olan yoxsul təbəqə un paketini götürməyə gəlir. Un torbasını evə gətirəndə isə yardımdan faydalananlar torbanın içində 15.000 rupi ilə qarşılaşırlar ( bizim pul ilə təxmini 300 manata yaxın pul edir). Və beləliklə, Aamir hocamızın uzaqgörən siyasəti nəticəsində yardımdan sadəcə ehtiyacı olanlar faydalanmış olur.

yad əl sindromu

insanın əllərindən birinə (daha çox sol əl) nəzarət edə bilməməsi xəstəliyinə verilən ad. Bu sindroma malik olan insanlarda əl hərəkətləri həmin insanın iradəsi olmadan baş verir. Xəstəliyin tibbi adı alien hand syndrome (yad əl sindromu) olsa da, daha çox Dr Strangelove sindromu olaraq bilinir. Ona görə ki, adıçəkilən sindrom mainstream sferaya stanley kubrick’in 1964-ci ildə işıq üzü görmüş Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb filmi ilə gəlib. Filmə baxanlar bilər, kinoda olan Dr. Strangelove obrazı sol əlini idarə edə bilmir və bunun nəticəsində də, hərdən pentaqonda özü də istəmədən sol əli ilə nasist salamlaşmasını edir. (baxma: nazi salute)

Sözügedən sindrom kubrick’in filmində əyləncəli səhnələr yaratsa da, təəssüf ki, real həyatda bu sindromun fəsadları bir xeyli ağır olur. Təsəvvür edin, yol ilə gedirsiniz və sol əliniz sizi yumruqlamağa, boğmağa, sizə şillə vurmağa çalışır. Siz isə sağ əlinizlə onu zəbt etməyə çalışırsınız və iki əliniz bir-biri ilə dalaşan iki uşaq kimi boğuşmağa başlayır. Hay-küyə polis gəlir, sms göndərmədən çölə çıxdığınıza görə, sizi cərimələyir. Bununla da, sol əlinizə iki qat abıjni qalırsınız. Lakin belə hallar, əsasən, xəstəliyin ifrat səviyyəsində nəzərə çarpır. Ilk etaplarda sol əl ilə cisimləri qavramada çətinlik çəkilir. Daha sonra sol əl sadomazoxist yad ələ çevrilir. Heç müalicəsi də mövcud deyil. Xəstələrin bəziləri isə sol əlin amputasiya edilməsini tələb edir. Lakin problemin əldə deyil beyində olduğunu deyən həkimlər bunun tərəfdarı deyillər. bu xəstəlikdən əziyyət çəkənlərə ictimaiyyətə çıxarkən əllərini sabitləməyi məsləhət görürlər. Çünki yad əl başqalarına da zərər vura bilər.

P.s. nadir hallarda bu sindrom ayaqlarda da müşahidə olunur.

maltus nəzəriyyəsi

Məşhur ingilis iqtisadçı, əhali artımı və onun doğuracağı nəticələr üzrə çalışan sosial sahə alimi Tomas Robert Maltusun adı ilə bağlı olan konsepsiya. Tomas Maltus Kembric universitetini bitirərək ruhani adını almış və keşiş kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu illərdən başlayaraq maltus özünün pessimist nəzriyyələrini formalaşdırmağa başlamışdır. Onun sosial nəzəriyyələri sənaye inqilabı zamanı öz populyarlığını itirsə də, hal-hazırda öz aktuallığına yenidən qovuşmuşdur. Belə ki, “Time” jurnalı Maltusa haqq qazandırmaqla yanaşı onu peyğəmbər adlandırmaqdan belə çəkinməmişdir. Adıçəkilən sosial nəzəriyyələr maltusun ən məşhur kitabı olan “an essay on the principles of population” əsərində boy göstərib. Maltusun fikrincə, dünya əhalisi üzərində nəzarət zəruridir. Nəzarətin olmaması isə bəşər övladının sonunu gətirəcək. Maltus bu hipotezinə dayaq olaraq dünya əhalisi və yaşayış resurslarınının artımını göstərir. Belə ki, onun nəticəsinə əsasən, dünya əhalisinin artımı həndəsi silsilə üzrə baş verir (2,4,8,16,32,64). Onlara lazım olan yaşayış resurlarının artımı isə ədədi silsilə üzrə baş verir (2,4,6,8,10,12). Buna görə də, müəyyən müddət intervalında əhalinin sayını azaltmaq, yaxud dövlətin əhalinin artımına nəzarəti vacibdir. Maltus gec evlənmək və az uşaq sahibi olmaq kimi ideyaların qanun kimi qüvvəyə minməsinin tərəfdarı idi. Həmçinin o, epidemiya və müharibələri zəruri hesab edir, döyüşə gedən generallara qibtə edir, xəstəliklərin çarəsini tapan alimləri isə qınayırdı. insanların qurtuluşunu məhvində görən maltus təklif edirdi ki:

“Yoxsul çevrələrə təmizliyi tövsiyə etməyin əvəzinə, onları buna zidd olan vərdişlər yönündə cəsarətləndirməliyik. Şəhərlərimizdəki yolları daha dar etməli, evləri daha izdihamlı yerlərə çevirməli və vəbanın yayılması üçün səy göstərməliyik. Çöllüklərdə kəndlərimizi durğun su kənarlarında tikməli, məskunlaşmanın bataqlıq sahələrdə və zərərli şərtlərlə də olsa, edilməsini təşviq etməliyik. Ancaq hər şeydən kənar, zərərli xəstəliklər üçün alınan xüsusi tədbirləri və bəzi xəstəlikləri kökündən yox etmək üçün layihələr təşkil edib insanlığa xidmət etdiklərini düşünən xeyriyyəçiləri (ki, bu insanlar səhvə yol vermişlər) qınamalıyıq.”

Maltusun fikirləri XIX əsrdə populyar nəzəriyyələrdən biri olmuşdur. Maltusun davamçıları (maltusçular) onun proqnozlarını doğru hesab edirdilər. Lakin XIX əsrdə olan sənaye inqilabı ərzaq bolluğuna səbəb olmuş, qiymətlər ucuzlaşmış və avropada aclıq aradan qalxmışdı. Buna görə də, onun tezisi bir çoxları tərəfindən (bunların içində karl marks və fridrix engel kimi adlar da var idi.) əsassız iddia adlandırılmışdı. Tənqidçilər bunun səbəbini maltusun sənaye inqilabı və onun gətirəcəyi məhsuldarlıq artımını proqnozlaşdıra bilməməsində görürdü. XX əsrin əvvəllərində maltusun fikirləri artıq öz əhəmiyyətini itirmişdi. Texnologiyanın inkişafı ilə ərzaq ehtiyatı daha da artmışdı. Buna baxmayaraq, bu dövrdə də maltusun davamçılarına (neo-maltusçular) rast gəlmək mümkün idi. Neo-maltusçular isə ərzaq bolluğunun səbəbini texnologiyanın inkişafı ilə əlaqələndirir, və texnologiyanın insanlara olan köməyinin məhdud olduğunu bildirirdilər. Çox keçmir ki, XX əsrin 60-cı illərində baby boom baş verir və dünya populyasiyasında güclü artım müşahidə olunur. Ərzaq ehtiyyatı azalmağa doğru gedir. Neo-maltusçular isə “Təbiət öz qisasını alacaqdır. Belə iş olmaz. insanlar dovşan kimi artır və təbiəti bütün resurslardan məhrum edirlər.” bəyanatı ilə bütün dünyanı xəbərdar etməyə çalışırdılar.

Müasir dövrdə olan xəstəlik və müharibələrdə neo-maltusçuların əli olduğu güman edilir. Çünki, onların fikrincə, insan artımı ya böyük faciəyə səbəb olacaq, ya da təbiət bunu requlasiya etmək üçün müəyyən vasitələrdən istifadə edəcək. Tomas Maltusun öz sözü ilə desək, “Əgər insan təbiətlə münasibətlərini nizamlamasa, təbiət özü bunu edəcək.” Hal-hazırda bütün dünyanı əlinə alan koronavirus epidemiyasının neo-maltusçular tərəfindən törədildiyi, yaxud təbii proses olduğu sual altındadır. Lakin hər iki halda da maltusun dedikləri baş verir.

azərbaycan dilində danışmaq məcburiyyəti

Heç olmasa dövlət sturuklarında mövcud olmalı ən başlıca məcburiyyətlərdən biridir. Subyektiv müşahidəmə əsasən deyə bilərəm ki, bakıda yerləşən dövlət binalarının əksəriyyətində rus dili daha çox işlənilir. Bu yaxınlara kimi azərbaycan məhkəmələrinin birinə praktikaya gedirdim. ilk öncə cv atmışdım, və könüllü proqramının məsul şəxsi zəng vurub filan gün, filan saatda məhkəməyə gəlməyimi bildirmişdi. ilk soruşduğu sual isə rus dilini bilib-bilməməyim ilə bağlı idi. Məhkəmədə isə xadimədən tutmuş şöbə müdirinə qədər hamı rus dilinə üstünlük verirdi. işlədiyim şöbədə mən olmasam, çox güman ki, gün ərzində azərbaycan dilində bir-iki cümlə işlənər ya işlənməz. Mən də rus dilini anlayıb danışa bilməyənlərdənəm. Uşaqlar arasında zarafatla buna rus dilini afçalka kimi bilmək deyirdik.

Müəyyən qədər işçilərin öz aralarında rus dilində danışmalarını başa düşmək olar. Lakin gündəlik elanlar, hakimlərin şöbə müdirləri ilə danışığı, məhkəməyə daxil olan bəzi iddia ərizələrinin də rusca olması qəbul olunmaz bir şeydi. iş o yerdə idi ki, ayaqyolunda olan “suyu çəkin” ifadəsi belə rus dilində idi.

Hələ Tanya adında bir xadimə var idi, azərbaycan dilində bir kəlmə də bilmirdi. Bir dəfə çantam şöbə otağında qalmışdı. Qayıdıb çantamı götürmək istəyəndə otağın bağlı olduğunu gördüm və gözümə Tanya xala dəydi. Yanıma gəldi və rus dilində bir-iki cümlə şaqqıldatdı. Mən də, təbii ki, afçalka modundayam, dərdimi başa sala bilmirəm. Bir təhər işarət dili ilə çantamın içərdə olduğunu başa salmağa çalışırdım. Məqsədimə nail olsam da, dövlət orqanlarımızda belə hallarla qarşılaşmaq, həqiqətən də, çox gülünc vəziyyətdir.

gün var əsrə bərabər

Çingiz Aytmatov tərəfindən yazılan və 1980-ci ildə nəşr olunan roman. Əsərin adından da göründüyü kimi yazıçı əsər boyu sadəcə bir günü nəql etməyə çalışır. Lakin həmin gün obrazların xatirələri, personajların daxili dünyası ilə zənginləşərək bir neçə ömürlük zamana uzanır. Ümumiyyətlə, əsərin süjet xətti çox zəngindi: bir tərəfdə Yedigeyin can dostu Qazanqapı Ana Beyitdə basdırmaq üçün sarı özək çöllərinə düşməsi; digər tərəfdə kosmonavtların yad planetlilərlə əlaqə yaradıb onların planetinə getməsi və dünyanın buna qarşı reaksiyası. Həmçinin aytmatov əsərdə müxtəlif hekayə və əfsanələrə də yer vermişdir (sözügedən hekayələrdən biri də hamınızın bildiyi manqurt hekayəsidir.)

Əsər Qazanqap adlı obrazın ölüm xəbəri ilə başlayır. Daha sonra Yedigey can dostu olan Qazanqapı Ana Beyit qəbiristanlığında basdırmaq üçün yola düşür. Yol boyu Yedigey qazanqap və yaşadıqları yer olan boranlı ilə bağlı xatirələrini yada salır. Əsərin böyük bir qismi də bu xatirələrdə keçir. həmin xatirələrdə də biz qazanqapı, yedigeyi və digər boranlı sakinlərini daha yaxından tanıyırıq.

Aytmatovun ən sevdiyim yanı isə üslubunun çox oxunaqlı olmasıdı. Hər gün rastlaşdığımız məişət hadisələrini belə maraqla oxutdurmağı bacarır. Buna görə də, hadisələrin yavaş-yavaş irəliləməsinə rəğmən yazdığı əsərlər axıcılığını özündə saxlayır.

--spoiler--

Əsərin ən qaranlıq tərəfi abutalıb obrazının aqibəti ilə bağlıdır. Belə ki, heç kim ona nə olduğunu bilmir. əslində isə aytmatov romanda olan “çingiz xana küsən bulud” adlı hissəsində məsələyə aydınlıq gətiribmiş, lakin kitab ssri senzurasından keçərkən kqb əməliyyatlarındakı zülmün açıq şəkildə göstərdiyinə görə, həmin hissə əsərdən çıxarılmışdır. Daha sonra “çingiz xana küsən bulud” ayrı kitab kimi nəşr olunmuşdur. Ssri senzurasının tarixə qovuşmasına baxmayaraq, əsər azərbaycanda və türkiyədə də həmin hissə olmadan nəşr olunmuşdur.

--spoiler--

covid 19 virusunun avropadakı ağır nəticələri

Bildiyimiz kimi, koronavirus ilk dəfə çində aşkar edilmişdi. buna baxmayaraq avropa ölkələri və amerika ölüm sayına görə çini arxada qoyub. artıq çin və onun sərhədyanı qonşuları yavaş-yavaş normal həyatlarına qayıtdıqları halda amerika və avropa ölkələrində vəziyyət günü-gündən pisləşir. halbuki əhalinin sıxlığına və epidemiyanın mərkəzi olduğuna görə, virusun çində yayılması daha rahat idi, nəinki minlərlə kilometr uzaqlıqda olan avropada.

Virusun ilk yarandığı dövrdə Çin hökuməti tərəfindən heç də təqdirəlayiq tədbirlər görülmədi. Çində ilk böyük miqyaslı karantin yanvarın 23-ü elan edildi. Hansı ki, ekspertlərə görə, gec elan edilmiş karantin idi. Lakin buna baxmayaraq, hökumət epidemiyanı öz nəzarəti altına ala bildi. Bunun əsas səbəblərindən biri çinin epidemiyaya hazırlıqlı olması idi. Belə ki, vəhşi heyvan istehlakına görə, çində son illərdə bir neçə epidemiya boy göstərmişdi. Bunlardan ən məşhuru 2002-2004 illərdə olan sars virusu idi. Loru dildə desək, çində istər sakinlərdə, istərsə də dövlətdə karantin mədəniyyəti formalaşmışdı. Sakinlər karatinin mahiyyətini başa düşür, digər tərəfdən dövlət də işini bəxtə buraxmayaraq, küçəyə qoşun yeridir, və insanların davranışlarına intensiv nəzarət edirdi. Çin bu tədbirləri aldığı vaxtda isə sadəcə 600 yoluxma aşkar edilmişdi. intensiv tədbirlərin nəticəsində yoluxma və ölüm hallarında xeyli azalma müşahidə olundu. Eyni zamanda cənubi koreya, tayvan, sinqapur kimi ölkələr çindən fərqli strategiya aparsalar da, epidemiyaya qarşı sürətli addım atdılar və ifrat dərəcədə yayılmadan nəzarət altına almağı bacardılar. indi isə avropaya baxaq. Amerika və avropada ilk yoluxma halları artıq yanvar ayının axırlarında nəzərə çarpırdı. ancaq nə hökumət buna qarşı intensiv tədbirlər həyata keçirdi, nə də əhali virusa məhəl qoyurdu. yoluxmanın ilk həftələrindən etibarən güclü social distance saxlamaq lazım idi, əks halda yoluxmada partlayış olur və bunun qarşısını almaq xeyli çətin olur. Avropada həm dövlət lazımi tədbirlərə geç başladı, həm də çindən fərqli olaraq avropa əhalisi karantin və epidemiya anlayışları ilə yeni-yeni tanış olduqlarına görə, dövlətin tədbirlərinə ayaq uydura bilmədilər. italiyada ilk intensiv tədbirlər martın 8-i həyata keçirildi. Hansı ki, həmin vaxtda artıq 7500-dən çox yoluxma var idi. Digər tərəfdən xəstəxanalarda da vəziyyət ürəkaçan deyil idi. Bütün xəstəxanalar dolduğuna görə, yoluxmuş insanlara lazımi diqqət göstərilmirdi. Bu da öz növbəsində müalicəyə təsir edirdi.

Digər bir səbəb isə avropada xəstəliyin daha çox qocalar arasında yayılmasıdır. əksinə olaraq isə, şərqi asiyada daha çox cavanlar virusa yoluxmuşdular. Məsələn, cənubi koreyada xəstəliyin daşıyıcılarının sadəcə 8.7%-i 70 yaşından yuxarıdır. Yəni italiyada da xəstəlik cavanlar arasında yayılsaydı, bu qədər ölüm halı olmayacaqdı.

Mənbələr:
https://www.nytimes.com/2020/03/19/world/europe/europe-china-coronavirus.html
https://azlogos.eu/virusun-dozulm%c9%99z-statistikasi/