xanlıqlar dövrü

Azərbaycan türklərinin hakim mövqedə olduğu avşarlar imperiyasının parçalanması ilə yaranan, özünü bir şey zənn edərək hər hoqqadan çıxan əyalət xanlarının sayəsində qan gölünə çevrilən tariximizin ən utancverici səhifəsi. Nadirqulu xan avşar sui-qəsdlə öldürülür. Dövlətin başında olan qızılbaşlar arasındakı birlik də dağılır və bu adamlar didişməyə başlayır. Avşarlar, şahsevənlər, qacarlar, bayatlar kimi qızılbaş tayfaları hərəsi bir "rayonun" başına keçib dövlət olmağa çalışır. Təbii ki, avşarlar imperiyası dağıldıqda qeyri-türk etnik qrupların da əli armud yığmır. Sərab xanlığı kimi kürd xanlıqları da qurulur. Amma mərkəzi və cənubi iranda əsas hakimiyyət zəndlərin əlinə keçir. Zəndlər lur xalqına mənsub idi. Dövlətin rəsmi dili farsca idi və tamamilə farslar tərəfindən idarə olunurdu. Əsrlərdir ki türk əsarətində yaşayan farslar azərbaycan xanlıqlarına da hücum etməkdən çəkinmirlər. Zəndlər çox uğurlu olmur və iranda mərkəzləşmiş hakimiyyət yarada bilmirlər. Farslar tam bir "oh" çəkib bu kiçik hakimiyyətin dadını çıxarmağa çalışarkən mazandaranda əsas rəqibləri olan qızılbaş-qacar sülaləsi qara bir bulud kimi zəndlərin üzərinə çökür. Əvvəllər də toqquşmuş bu iki sülalədə adətən üstün tərəf zəndlər olurdu. Amma ağaməhəmməd xan qacar qətiyyən özündən əvvəlkilərə bənzəmirdi. Atası zəndlər tərəfindən öldürüldüyü və özü də xədim edildiyi üçün zəndlərə qarşı nifrət bəsləyirdi və onlardan qisas almağı planlayırdı. O, türkmən tayfalarını toplamağı bacarır. Ağaməhəmməd xan istədiyinə nail olur. Farslara kimin ağa olduğunu göstərmək üçün kirmanda qətliam törətməkdən çəkinmir. Zəndlər sülaləsinin başındakı lütfəli xanı da işgəncə ilə öldürür. Bütün bunlar baş verərkən gerizəkalı azərbaycan xanlıqları da şimalda bir-birini gəmirməyə davam edir. Ağaməhəmməd xan iranı ələ keçirir, sonra isə güney azərbaycan xanlıqlarının bir çoxunu tabe edir. Nəhayət şimalın dəcəl xanlığı olan qarabağ xanlığına yürüş edir. Amma xan sui-qəsdlə öldürülür. Ağaməhəmməd xanın ölümü ilə həm ruslar, həm də rusmeyilli azərbaycan xanlıqları rahatlıq tapır. Bunun meyvəsini də təbii ki, ruslar yeyir. Ağaməhəmməddən sonra da illərlə rus-qacar müharibəsi gedir. Baxmayaraq ki müharibədə qacarlar daha üstün orduya və taktikaya sahib idilər, xanlıqlar sayəsində ruslar qafqaza girir və qacarlar rusların önünü kəsmək üçün məcbur qalıb gülüstan və türkmənçay müqaviləsini imzalayırlar. Şimali azərbaycan tamamilə rusların əlinə keçir. Xanlıqlar sayəsində:
1. Azərbaycan 2 yerə bölünür.
2. Şimali azərbaycanda ruslar dərhal assimilyasiya siyasətini başladırlar.
3. Türk əhaliyə qarşı ruslar erməniləri dəstəkləyir və erməni deyilən millət başımıza bəla olur.
4. Türk tarixinin son imperiyası olan qacarlar tənəzzülə uğrayır və dövlət farslaşaraq indiki irana çevrilir.
5. Güney azərbaycan qacarlardan sonra fars hakimiyyətində yaşamağa başlayır.
6. Şimalda rus, cənubda fars şovenizminə məruz qalan türklərin dili, etnik kimliyi zədə alır, tarixləri saxtalaşdırılır və öz içlərində belə hissələrə parçalanmağa məruz qalır.
Ümumiləşdirsək, əvvəlki entridə yazılanlarla tam razılaşaraq yerlibazlığın burdan başladığını görmək çətin deyil. Azərbaycanlılarda olan bu natamamlıq kompleksinin də səbəblərindən biridir xanlıqlar dövrü. Çünki fars-rus məngənəsində o qədər sıxışmışıq ki hələ də öz etnik kimliyini bilməyən insanlar olmuşuq. Kim olduğunu bilməyən bir millətdən inkişaf gözləmək öküzdən süd sağmağa çalışmaq kimi bir şeydir. Nəticədə dağıstanlıları etalon olaraq görən qaqalarımız, farslara sitayiş edən dindarlarımız, rusların ağzına girən elit təbəqəmiz var. Biz eyni ölkədə yaşasaq belə xalq deyilik.

idman dərsində qızlarla voleybol oynayan qaqaş

Bir də bunun "qızların belə komandalarına almadığı qaqaş" versiyası var. Oğlanlar tərəfindən çıxdaş olunmanının dibini görmüş bu qaqaşı qızlar da sevməz. Bu qaqaş ancaq summativlərdə yada düşər, sonrakı gündə sınıq tualet qapısı qədər dəyər görməz. Heç dostu olmadığı üçün valideynləri tərəfindən aldığı bayquş ləqəbini daşımaqdadır. Qaqaş maldır, siz onun kimi olmayın.
(baxma: uşaqların əslində çox qəddar varlıqlar olması)
(baxma: bayquş ləqəbinin haqqını verən adam)

müəllimlərin işə qəbul imtahanı

Mənasız hesab etdiyim, müəllimlik ixtisasından məzun olmuş tələbələrin qorxulu yuxusu. Əslində buna bənzər imtahanlar inkişaf etmiş ölkələrdə də tətbiq olunur. Təxmin edə biləcəyiniz kimi onlarda müəllimlər daha məşəqqətli yollardan keçirlər amma bu mərhələni keçdikdə artıq peşəkar bir müəllim olurlar. Pedaqoq deyiləm, amma bildiyim qədərilə vəziyyət belədir:
Azərbaycanda hər hansı bir müəllimlik ixtisasından məzun olmusunuz. Yenə öz ixtisasınızdan və kurikulumdan imtahan verirsiniz. Sonra isə "müsahibə" mərhələsi deyilən bir mərhələdən keçirsiniz və dövlət sizi vakant yerlərə yönləndirir. Vakant yerlər məhduddur. Yəni sadəcə imtahanınızı keçib iş tapmağa çalışırsınız. Bu imtahanlar müəllimləri ixtisasından soyudur deyə düşünürəm. Çox dəxlisiz suallarla qarşılaşırsınız. Yəni müəllim olmaq üçün sizi 4 divar arasına tıxıb əcaib suallarla imtahan edirlər. Praktik yönümü yoxdur. Məsələn, Böyük Britaniyada "The qulified teacher status exams" deyə bir imtahan var. Bu imtahanın məqsədi müəllimləri divara dirəyib "biliyinizi yoxlayırıq" deməkdən çox ixtisaslaşmaya yönəlib. Yəni orada müəllim olmaq istəyən birini ixtisasla bağlı bilikləri və ya şansı xilas etmir. Bir də dövlət onları praktika üçün təhsil müəssələrinə göndərir və bu mərhələni praktikada iştirak etmədən bitirmək mümkün olmur. Praktika müddətində bu müəllimlərin uşaq psixologiyasına bələdliyinə, sinfi idarə etmək bacarığına, uşaqlara fərdi yanaşmasına və güclü yönlərinin aşkara çıxarmasına baxılır. Təbii ki bu sistem azərbaycana gəlsə təhsilimiz şaha qalxar. Amma onu da nəzərə almaq lazımdır ki, bunun tətbiqi üçün çox böyük miqdarda sərmaye ayrılmalıdır. ikincisi də ki, müəllimləri 400 manat maaşa işləmək üçün bu qədər həngamənin içindən keçirmək müəllimlərdə motivasiyanı darmadağın edəcək normal olaraq. Gördüyüm qədərilə miq imtahanı sadəcə olaraq müəllimləri incitmək, keçənləri də çox aşağı maaşa işlətməyə yönəlib. Yoxsa təhsil sistemini inkişaf etdirmək, ixtisaslaşmış müəllim yetişdirmək heç kəsin vecinə deyil.

ata ana əvəzinə papa mama demək

Bir qohumum ata-anasıyla kəndə gəlmişdi. Uşaq idik bütün günümüz birlikdə oynayaraq keçirdi. Uşaq mənim öz anamı "ana" deyə çağırmağıma təəccüblənirdi (rusdilli ailə idilər). Bu xitab deyəsən uşağın xoşuna gəlmişdi. Bir gün biz həyətdə oynayanda evdəki anasını "ana, kurtkamı at da pəncərədən" deyərək çağırdı. Anası pəncərədən çıxıb "Ana nədi kəndçisən sən? Dəli oğlu dəli" dedi. Mənim orada olduğumu görə-görə bunu demişdi. O an özümü p*x kimi hiss etmişdim. Deməli "ana" demək, kəndçi olmaq ayıb bir şeymiş kimi düşünürdüm. Məndə əvvəllər natamamlıq kompleksi yaradan bu hadisə indi "russkoyaziçni" olan azərbaycanlılara qarşı gizli bir nifrətə çevrilib (artıq sözlüyə yazdığıma görə çox gizli deyil.. nəysə). Kim deyirsə ki, rusdillilər elit təbəqədir, rusdilli olmaq ruspərəst olmaq deyil yalan deyir. Bu adamlar öz millətlərini aşağı təbəqə olaraq görürlər və öz uşaqlarına da bu düşüncəni yeridirlər.
Qeyd: yazdıqlarım sadəcə ruskoyaziçni olanları əhatə edir.

ərəbzəngi

Şah ismayıl dastanının önəmli qəhrəmanlarından biri. Ərəb Zəngi Türkman elinə gedən yolda camaatın yolunu kəsən çox güclü bir pəhləvan olur. ismayıl öz sevdiyinin arxasıyca türkman elinə yollandıqda ərəb zəngi şahın qarşısını kəsir, ona "kəllən mənə divarımı tamamlamaq üçün lazım olacaq" deyərək meydan oxuyur. Şah Ərəb Zəngi ilə uzun müddət mübarizə aparır ancaq 2 dəfə məğlub olaraq "allahın haqqı üçdür" deyərək ərəb zəngidən onun canını bağışlamasını xahiş edir. Ərəb zəngi onu bağışlayır və bir şans verir. Amma uzun müddətli mübarizədən sonra tərəflər yorğun düşür və səhəri gün davam etmək qərarına gəlirlər. Ərəb Zəngi şahı öz qalasında qonaq edir. Yemək yedikdən sonra ərəb zəngi öz otağına çəkilib yatır. Şahın isə qorxudan gözünə yuxu getmir və durub qalanın otaqlarını gəzməyə başlayır. Şah qalanın gözəlliyinə valeh olur və bütün otaqları gəzmək qərarına gəlir. Təsadüfən otaqlardan birinə daxil olduqda çox gözəl bir qızın yatdığını görür. Şah əvvəlcə bu qızın kim olduğunu başa düşmür. Yatağın yanında ərəb zənginin döyüş libasını gördükdə bu gözəl qızın ərəb zəngi olduğunu anlayır. Səhər açılır, döyüşə davam etmək üçün iki pəhləvan meydana çıxır. Bu döyüşdə şah qalib gəlir. Məğlub olan ərəb zəngi şaha əslində qız olduğunu etiraf edir. Şah da qarşılığında bunu bildiyini deyir və bu ikili bir-birinə qarşılıqlı sözlər verərək möhkəm dost olurlar. Ərəb zəngi kim olduğunu şaha danışır. Əslində ərəbistanlı bir paşanın qızı olduğunu deyir. Paşa ölür, ərəb zənginin qardaşı atasının yerinə keçir. Qardaşı çox qəddar, xalqın haqqına girən, eyş-işrətdən başqa bir iş görməyən adam olur. Bir gün qardaşı ərəb zəngidən qonşuya getməsini istəyir, özünün isə yeyib-içib əylənəcəyini deyir. Ərəb zəngi qonşuya gedir, amma qardaşının elədiklərindən təngə gələrək qayıdır və aşpazın yanına gedir. Qardaşının və onun qonaqlarının şərabına bihuşdarı qatıb hamısını yatırdır. Qardaşının məclisinə girib qardaşı da daxil olmaqla hamını öldürüb sarayı tərk edir və təkbaşına bir qalada yaşamağa başlayır. O gündən etibarən bütün kişilərə nifrət edən ərəb zəngi yol kəsərək kişilərdən intiqam almağa çalışır. Sadəcə özünü məğlub edən bir kişi ilə evlənmək istədiyini deyir. Amma şah öz sevdiyinin olduğunu desə belə ərəb zəngi şahla əlaqəsini kəsmir.
Şah ərəb zəngi ilə arasını düzəltdikdən sonra türkman elinə birlikdə gedirlər, şahın sevgilisinə qovuşmasında ərəb zəngi əlindən gələn köməyi şahdan əsirgəmir. Şah sevgilisini qəddar atanın əlindən alır ve evlənirlər.

the painting pool

Original adı "Hovz-e Nakkashi" olan, 2013-cü ildə çəkilmiş dram janrındakı iran filmi. Oscar mükafatına namizəd olmuş, bir neçə beynəlxalq mükafat qazanmışdır. Filmin dili farscadır. (Qeyd: entridə spoiler yoxdur.)
Reza və məryəm əqli qüsurludur (daha dəqiq desək autistik əlamətləri də var hər ikisinin). Bir gün xəstəxanada təsadüfən tanış olurlar və evlənirlər. Evlilikdən Süheyl adlı oğulları dünyaya gəlir. Amma süheyl normal, hətta yüksək intellektli bir uşaqdır və ata-anasının başqalarından fərqləndiyini dərk etdiyi yaşa gəldikdən sonra filmin əsas mövzusu başlayır.
Film psixoloji, sosioloji mesajlarla dolu mükəmməl bir filmdir. Dram filmi olmağına baxmayaraq dramın dozasını qaçırıb izləyicini neqativliyə boğmur. Musiqilərdən az və qədərində istifadə ediblər. Aktyor və aktrisa heyəti möhtəşəmdir. Çox bəsitmiş kimi görünən bir mövzudan bu qədər mükəmməl bir iş ortaya çıxarmaqları həqiqətən təqdirəlayiqdir. Oscara namizəd olmağından çox niyə ala bilmədiklərinə təəccüblənirəm.
Fraqmanı:

(youtube: )

sezen aksu

Çox qatı bir erməni sevicisi olan türkiyəli bəstəkar-müğənni. Mahnıları klassikdir mi? Bəli. Özünəməxsus səsi və oxuyuş stili var mı? Var. Onno Tunç və aysel gürel ilə çalışdığı dövrlərdə kariyerasının zirvəsini görmüş olsa da kifayət qədər öz bəstələdiyi və söz yazdığı mahnısı da var. Aşkın nur yengi, harun kolçak, levent yüksel, sertab erener, ışın karaca, yıldız tilbe, şebnem ferah kimi sənətçiləri türk musiqisinə qazandırmışdır. Amma bu kimliyinin qaranlıq bir arxa planı olduğu da deyilir və buna görə də "haterları" çox olan məşhurlardan biridir. Belə ki, 90-cı illərdən etibarən türkiyədə musiqi sahəsinin mafyasına çevrildiyi, sadəcə öz dəstəklədiyi sənətçilərin yüksəlməsinə şərait yaratdığı, geri qalanlarının isə ayağının altını qazaraq səhnələrdən yox etdiyi deyilir. Xüsusilə bendeniz, özlem tekin kimi 90-cı illərin çox məşhur və istedadlı sənətçilərinin tarixin tozlu səhifələrində qalmasında çox böyük payı olduğu deyilir. Təbii ki, bunda sezen aksunun atasının önəmli bir siyasi fiqur olmasının da rolu ola bilər. Bunlar sadəcə haterların uydurduğu fərziyyələrdir mi yoxsa həqiqətdir mi bilinməz. Sezen aksu heç vaxt mediaya açıq şəkildə heç kəsə düşmən mövqedə olmayıb. Hətta açıqlamalarında "çetin ceviz" deyə biləcəyimiz ajda pekkan, nazan öncel və nilüfer kimi usta sənətçilərə tərif yağdırmışdır. Bu qədər tənqidlərə baxmayaraq onun sənətçi kimliyinin dəyərli olduğu bir gerçəkdir.

azərbaycan dili

Türk dillərindən biri. Oğuz qrupunda olmağına baxmayaraq qıpçaq, qarluq və qədim bulqar türkcəsindən də izlər daşımaqdadır. Çünki bu türk boyları da azərbaycan türklərinin formalaşmasında iştirak edib. Məsələn, Gəncə-qazax dialektləri, borçalı dialekti qıpçaq türk dilləri (tatar, qazax və s.) kimi sərt və konkretdir. Sözü uzatmağı sevməzlər və dilimizin əsas qanunlarından biri olan ahəng qanunu çox gözəl qoruyurlar. Məsələn, gəncə-qazax dialektində "ver maa/maña" ifadəsi qazax dilində "ber mağan", kırım dialektində (tatarcada) "ber maña" şəklində tələffüz edilir.
Cənub qrupu dialektlərində də qıpçaq izləri görülür. məsələn, ərdəbil dialektində "tapa bilmədim" ifadəsi "tapaailmədim" kimi səslənir. Bir qıpçaq dili ilə müqayisə etsək tatarcada bu ifadə "tabaalmadım" şəklində deyilir. Amma cənub qrupu dialektlərində (naxçıvan və güney azərbaycan bura daxildir) daha çox qarluq türkcəsinin (özbək/uyğur) özəllikləri görülür. Məsələn, "a" səsinin "o"-ya bənzər tələffüzü, sözlərin uzadılması, ahəng qanununun tez-tez pozulması kimi hallar misal ola bilər.

azərbaycan dilində alternativi olmayan sözlər

ingilis dilindəki
(baxma: clumsy) şimal-qərb dialektlərindəki "suruxvat" qarşılığı ola bilər amma ədəbi dildə qarşılığı yoxdur. Türkiyə türkcəsindəki qarşılığı üçün (baxma: sakar )
(bax: procrastination )

məktəb psixoloqu

Azərbaycanda adı olub özü olmayan psixoloqlardır. Əslində məktəb psixoloqları ən az müəllimlər qədər önəmlidir. Belə ki, bu mütəxəssislər vaxtaşırı uşaqlarla söhbət aparmalı, həm də şagird-müəllim-valideyn əlaqəsinin sağlam qurulmasına kömək etməlidirlər.
Bəs çiçəklənən ölkəmizin gül bağçaları olan məktəblərimizdə vəziyyət necədir? Ömrü boyu ölkə xaricinə çıxmamış bir vətəndaş olaraq öz məktəb psixoloqundan fayda görən (hətta üzlərini belə görmək möcüzədir) bir allah bəndəsi görə bilmiş deyiləm. Azərbaycanda məktəbi sağlam psixologiyayla bitirmək belə çox çətindir. Ağır dərs sistemi, həddən artıq avtoritar müəllimlər və valideynlər, davranış pozuntulu, dəhp-li, autistik uşaqların bir yerdə olduğu 40 nəfərlik siniflər, Təzyiqlər, dava-dalaşlar, diskriminasiyalar, yeniyetməlikdə ərşə qalxan hormonlar və özünəqəsd həddinə qədər çatdırılan, ən "yaxşı" halda travma alan uşaqlar. Təbii ki, məktəb psixoloqu təkbaşına bunların hamısının məsuliyyətini daşıya bilməz. Ancaq necə ki müəllimlik peşəsi indi "olmazsa olmaz" sayılan bir peşədirsə, məktəb psixoloqu da bir o qədər önəmlidir. Maaşlarının çox az olması, azərbaycandakı psixoloqların üzərində "dəli həkimi" damğasının olması bu ixtisasda əməlli başlı boşluq yaradır. Əsl ixtisası buna uyğun olan "təhsildə sosial-psixoloji xidmət" fakültəsi məzunları belə məktəblərdə işləməyə yönəlmir normal olaraq. Onu da qeyd edim ki, qonşu dövlətlərdə belə məktəb psixoloqları öz işlərini görürlər. Təkcə liseylərdən və ya özəl məktəblərdən söhbət getmir. Dövlət müəssisələrində də bu peşə lazımi qədər fəaliyyət göstərir.

alfa nəsli

2010-cu illər və sonrasında doğulan fərdləri əhatə edən nəsil. Mən bu entrini yazarkən ən böyük fərdləri artıq 14 yaşında yeniyetmə qızlar/oğlanlardır. Bir reallıq var ki, hər nəsil özündən sonrakını pisləyir. Bu istisnasız belədir. Məsələn, X nəslinin "nifrəti" Y-dən Z-yə, Z-dən alfaya doğru artan sıra ilə gedir. Mən də Z nəslinə aid olan biri kimi alfaları sürüməyə gəlmişəm (diş ağardan smaylik).
Z nəsli böyük texnoloji yeniliklər gördü. Bu nəslin nümayəndəsi kimi qozqıran, antennalı nokia telefonlardan açılıb-bağlanan telefonlara keçidi gördük. Sonra isə bu telefonlar smartfonlara çevrildi və bizim demək olar ki, böyük əksəriyyətimiz internetlə tanış oldu. Yəni Y nəslindən fərqli olaraq biz sürətli inkişafa şahidlik etdik. Z nəsli texnologiyanın içinə doğulmadığı üçün real sosial münasibətlər qurmaq, real oyunlar oynamaq, pis-yaxşı ailəmizlə vaxt keçirmək şansımız oldu. Biz ilk vaxtlarda klaviaturada yox qələmlə yazmalı, məlumatları internetdən yox kitablardan öyrənməli olduq. Təbii ki, texnologiyanın inkişafı bizim bu bacarıqlarımızın hamısına təsir etdi. Baxdığımız cizgi filmlərdə belə çox bariz dəyişkənliklər gördük. Nisbətən solğun rəngli, daha sərt süjet xəttinə malik cizgi filmlər getdikcə həddən artıq parlaq rəngli, sürətli, səs-küylü cizgi filmləri ilə əvəz olundu.
Alfa nəsli isə tamamilə texnologiyanın, rəqəmsal dünyanın içinə doğulmuş nəsildir. Bu nəslin nümayəndələri artıq texnologiyanın əsirinə çevrilmiş z-lərin törəmələridir. Alfaların oyunları da, sosial həyatları da, tədrisləri də rəqəmsaldır. Bu fərdlər gözlərini açan kimi sosial şəbəkələrlə, youtube-la, mobil və ya video oyunlarla tanış olurlar. Daha böyük problem internetin qaranlıq tərəfləri ilə də çox erkən tanış olurlar. "Youtube kids" kimi senzuralı tətbiqlər yaradılsa da bu tip addımlar uşaqları təhlükədən qoruya bilmir. Seksual kontentlərdən tutmuş şiddət dolu oyunlar, videolar bu fərdlərin sadəcə 1 toxunuş uzağında olur. Çox qısa, çox sürətli informasiya bombardımanına məruz qalan bu balaca beyinlər zərər görməyə başlayır. Belə ki, texnologiya bu fərdlərə xəyal qurmaq fürsəti belə vermir. Onsuz da bir toxunuşla rəngli bir dünya açılırsa uşaq beyni niyə özünə əziyyət verib xəyal qursun ki? Rollu oyunlar, oyuncaqlar artıq bu uşaqlara cazib gəlmir. Xəyal qurmayan uşağın təfəkkürü, təxəyyülü inkişaf edə bilər mi? Bir neçə il sonra görəcəyik. Süni intellekt deyilən şeyin getdikcə inkişaf etməsi belə bu nəslin gələcəyini sual altında qoyur. Texnologiya təkcə xəyal qurmağı deyil düşünməyi, qərar verməyi, yaradıcılığı da bu nəslin əlindən alır. Çox kiçik yaşlardan uşaqlar texnoloji vasitələrdən asılı olurlar. Telefonu/planşeti əllərindən aldıqda sanki narkomanlar kimi yoxsunluq böhranı yaşayırlar.
Qeyd etdiyim kimi hər nəsil özündən sonrakının gələcəyini qaranlıq görür. Ümumiyyətlə yaxşıya doğru mu, pisə doğru mu gedirik bilmirəm ancaq ümid edirəm ki alfa nəsli məni yalançı çıxarar və dövrün tələbinə uyğunlaşaraq "hakimiyyəti" ələ alar.

azərilər

Bir vaxtlar indiki cənubi azərbaycanda və qismən şimali azərbaycanda yaşayan irandilli xalq. Bu xalqın dili olan azəricə iran dil ailəsinin şimal-şərq qrupuna (Kaspi dillərinə) aid idi. Azəri dili kaspi qrupunun digər dilləri ilə əlaqəli imiş. Talışca, zazaca, giləkcə və mazandarancaya yaxın olsa da bu dilə ən yaxın dil tati dili hesab olunur. Bu dil fars dilinin dialekti olan tat dili ilə qarışdırılmasın. Tati dili kaspi qrupunda müstəqil dildir, fars dilinin dialekti deyil. Tati dili, xüsusilə bu dilin hərzəndi dialekti qədim azəri dilinin qalığı hesab olunur.
Bu xitab türkçülər tərəfindən nifrətlə qarşılansa da əslində azərilər yox olmuş bir xalq, azəricə də ölü bir dildir. Bəzi insanlar azərilərin iranda yaşayan atəşpərəst fars tayfası olduğunu hesab etsə də əslində bu xalq nə yaşayır, nə oda sitayiş edir, nə də ki fars tayfasıdır. Bu rəhmətliklərin yox olma səbəbinin türk-monqol axınları olduğu güman olunur. Bəzi mənbələrdə bu kiçik etnik qrupun qətliamdan qaçıb dağlara çəkilərək indiki talışların etnogenezində iştirak etdiyini və ya kütləvi şəkildə orta asiya köçəriləri tərəfindən kökünün kəsildiyini qeyd edirlər.

ərdəbil ləhcəsi

Ərdəbilin 1,5 milyonluq bir ostan olduğunu nəzərə alaraq və özüm də bu ləhçəyə məruz qalan biri olaraq deyə bilərəm ki ərdəbil dialekti öz içərisində də qismən fərqlənən dialektlərə bölünür. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu şəhər qızılbaşlığın başlanğıc götürdüyü şəhərdir və məlum məsələdir ki qızılbaşlar əsasən köçəri türkmənlərdir. Ümumiləşdirsək, ərdəbil dialektində təbriz dialektində olduğu qədər fars təsiri yoxdur. Bir neçə nümunə:
Yeralma - kartof
Xızan - ailə
Yengi - gələcək (nadirən istifadə olunur)
Təlis - dəsmal
Nalça - döşəkçə
Ertə - səhər
Qovzamaq - qaldırmaq
Zollamaq - çırpmaq (şimalda bu söz çox pis mənaya gəlsə də bu dialektdə işlənir)
Nəmənə - nə/necə
Çibin - milçək
Eyni sözlərin tələffüzündə ədəbi dilə nəzərən belə fərqlər görülür:
Pıl - pul
Bığda - buğda
Bılıt - bulud
Yaxçi - yaxşı
Qərə - qara
Qələ - Qala
Əyəğ - Ayaq
Gök - Göy
Gürilti - gurultu
Döyür - deyil
Yün - yun
Üc - uc və s.
Ərdəbillilər "r" səsini çox sevməzlər:
gediyəm (gedirəm)
Diyəm (deyirəm)
Otıriyəm (otururam) və s.
Zaman şəkilçilərinin, şəxs şəkilçilərinin vayına oturmağı çox sevirlər:
Bizuğ - bizik
Gediyoğ - Gedirik (gedirığ deyənlər də var)
istey - istəyir
Diyəciyoğ - Deyəcəyik
Otırmişux - oturmuşuq
Yedıx - yedik
Gedəğ/gedəğun - Gedək və s.
"Ə" səsi çox açıq tələffüz olunur.
"G" səsi "c" səsinə bənzər tələffüz olunur.
"A" səsi "o" səsinə yaxın tələffüz olunur.
Xəbərlik şəkilçiləri bəzən ixtisar olunmur:
Gəlibdür, deyibdür, yaxçi kişidür və s.
Ədəbi dildə olmayan amma ərdəbil dialektində olan bəzi fars mənşəli söz və ifadələr (çox azdır):
Miz - masa
Bəray-e ehtiyyat - ehtiyyat üçün və s.

şəxsi inkişaf

Sosial şəbəkə psixoloqlarının dili ilə desək getdikcə "toksikləşən" cərəyan. Şəxsi inkişaf kitabları dəlicəsinə satılır. Motivasiya videoları milyonlar izlənir. Özünü bir şey zənn edən adamların whatsapp statuslarını bəzəyir bu videolar/yazılar. Amma bu cərəyanın çörəyini sadəcə şəxsi inkişafçılar yeyir və bizim kimi "qara" camaata qalan təkcə videoların verdiyi qaz olur. Buna motivasiya deməyi düzgün hesab etmirəm bu sadəcə qazdır. Hamı varlı, savadlı, ideal olmalıdır. Şəxsi inkişaf bizə bu məcburiyyəti yeridir və saxta vədlər verir. 4 saat yatın, hər dəqiqənizi səmərəli keçirin, komfort zonanızdan çıxın və s. insanların həyatını qəlibləşdirməyə özlərində haqq görürlər. Ay qardaş imkan verin gəlsin həyat bildiyi kimi. Heç kəs kitab oxumağa, idman etməyə, eyni vaxta 2 işdə işləməyə, xarici dil öyrənməyə məcbur deyil. Hamı komfort zonasından çıxmağa məcbur deyil. Hamının böyük hədəfləri olmalı deyil. Hər kəs uğurlu olub cəmiyyəti xilas etməli deyil. Hər kəs sosiallaşmağa, çevrəsini dəyişməyə məcbur deyil. Hər dəqiqəmizi "faydalı" keçirmək məcburiyyətində deyilik. Boş-boş divara baxmaq da, bambılı videolara baxmaq da, bozbaş mahnılara qulaq asmaq da, lap xalça naxışlarını saymaq da haqqımızdır. Tedx-dəki uğur hekayələri də sadəcə illuziyadır. indiyə qədər heç kəsin ora çıxıb "bəxtim gətirdi" ya da "imkanlı ailədə doğulmuşdum" dediyini eşitmədim. Hamı tualetə belə getmədən gecə-gündüz çalışıb sanki. Heç vaxt məqsədini dəyişməyib, vaz keçməyib, depressiyaya girməyib. Hər kəs 0-dan başlayıb güya. Amma real aləmdə uğursuzluq hekayələri olan milyardlarla insan da var. Bu insanlar medyada görünmür deyə yox demək deyil ki bu insanlar var.
Hamı eyni şərtlərdə doğulmur. Hamının şansı eyni olmur. Heç bir insanın barmaq izi belə digərininki ilə eyni deyilsə necə insanların həyatını bu qədər qəliblərə soxuşdurmaq olar? Yəni həyatımızı bu şarlatanların şərindən qorumalıyıq deyə düşünürəm. Uğurlarınızı da götürüb gözünüzə soxun.

əfqanıstan qızılbaşları

Azərbaycan türklərinin və ya türkmanların əfqanıstanda yaşayan nümayəndələri. Sayları haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Və heç təəccüblü deyil ki, bu soydaşlarımız da assimilyasiya siyasətinin qurbanlarıdır. Xüsusilə taliban ölkənin başına keçdikdən sonra əməlli başlı qaranlığa qərq olan əfqanıstanda bu dəyişiklikdən ən çox yara almış etnik azlıq qızılbaşlardır. Əsrlərdir ki bizdən ayrı düşən bu insanlar hələ də azərbaycan türkcəsini qoruya biliblər. Əfqanıstan qızılbaşlarının dialekti Azərbaycanın güney dialektləri qrupunda daxil olub, fars dilinin güclü təsiri altında qalmışdır. Ölkənin lingua-francası olan dari farscası da ikinci dilləridir. Bəziləri monqol dilini də istifadə edirlər. Ümumiyyətlə cəhənnəmi xatırladan bu "islam" ölkəsi haqqında heç bir etibarlı statistik məlumat olmadığı üçün qızılbaşların cari vəziyyəti haqqında da məlumat tapmaq çətindir. Bircə bu etnik azlığın əfqanıstanın türk əhalisi ilə yaxınlıq qurduğu və puştunlar, taciklər kimi irandillilərlə konflikt yaşadığı deyilir.
Avşarlar imperiyası tərəfindən zəbt olunmuş indiki əfqanıstan ərazisinə nadirqulu xan avşar tərəfindən qarabağ və cənubi azərbaycandan qızılbaş-türkmən tayfaları köçürülür. Xan suiqəsdlə öldürüldükdən sonra imperiya parçalanır və həmin qızılbaşlar indiki əfqanıstanda, kabil şəhərində və ətraf ərazilərdə qalırlar.
Əfqanıstan qızılbaşlarının demək olar ki hamısı oğuz türkləridir. Avşarlar, qacarlar, bayatlar, muradxanlılar, şahsevənlər kimi tayfalardan ibarətdirlər. Maraqlı bir fakt da odur ki, əfqanıstan qızılbaşlarının əksəriyyəti ölkənin vəziyyəti nə olursa olsun ölkədən kənara çıxmayıblar. Xüsusilə türkiyəni işğal edən əfqanıstan vətəndaşları arasında qızılbaş tapmaq çox uzaq bir ehtimaldır.

türk dilindən azərbaycan leksikasına atmaq istənilən kəlmələr

(baxma: paçoz)
(baxma: gudubet)
(bax: varoş)