imadəddin nəsimi



facebook twitter əjdaha lazımdı izlə googlla

7. Nəsimi haqqında olan bir yazımı sizinlə də paylaşmaq istəyirəm. "həqq məndədir" dediyi üçün dövrünün din adamları tərəfindən təqib olunmuş şairin ideyalarını dini baxımdan analiz etməyə çalışmışam. sözlük yazarlarının çoxu allaha inanmasa da, yəqin ki, onlara da maraqlı olacaq.



HƏQQ MƏNDƏDiR


Bu barədə çoxdan düşünürdüm və həmişə də yazmaq istəyirdim. Bir neçə gün bundan əvvəl oxuduğum bir statusdan sonra artıq yazmaq qərarına gəldim…

Zǝrrǝ mǝnǝm, günǝş mǝnǝm, çar ilǝ pǝncü şeş mǝnǝm.
Surǝti gör bǝyan ilǝ, çünki bǝyanǝ sığmazam.

Azərbaycanın dahi şairlərindən biri olan Nəsiminin yazdığı bu misralarda kainatın ən mükəmməl varlığı olan insandan söhbət açılır. Nəsimi insanı ən üstün varlıq olaraq göstərdiyi və “həqq mənəm” dediyi üçün dövrünün din adamları tərəfindən kafir elan edilmiş və diri-diri dərisi soyularaq edam edilmişdir.

Bu məsələyə hər insan bir cür yanaşa bilər, ancaq Nəsiminin əsərlərindən xəbərdar olan hər kəs başa düşür ki, o doğrudan da dahi olub. Onun fəlsəfəsi də çox dərindir. Bu gün Nəsiminin əsərlərini araşdıran alimlər də, onun əsərlərini oxuyan oxuyucular da başa düşür ki, “Zərrə mənəm, günəş mənəm, çar ilə pəncü şeş mənəm” deyəndə Nəsimi kainatı əmələ gətirən zərrəciklərdən, günəşdən, dörd əsas ünsürdən (çar), insanın beş hissindən (pəncü) və fəzadakı altı istiqamətdən (şeş) danışır. “Mənəm” dedikdə isə bütün bu sirrlərin açarının yalnız insanda olduğunu bildirmək istəyir. Ümumiyyətlə, Nəsimi fəlsəfəsində “kamil insan” anlayışı vardır. Yəni ki, vaxt gələcək insan kamil olacaq və kainatın sirrlərinə yiyələnəcək. Bu misranın açılışı belə izah olunur.

Bəs görəsən Nəsimi “həqq mənəm” dedikdə nəyi nəzərdə tuturdu? Doğrudanmı o, insanı həddindən artıq üstün görürmüş və bununla da onu ilah olaraq qəbul edirmiş? “Həqq mənəm” və “həqq məndədir” ifadələri bir neçə mənada izah oluna bilər. Birincisi, dünyada haqq-ədalətin kamil insan tərəfindən bərqərar olunacağını demək istəyir. ikincisi, “mən həqqəm” yəni mən düz deyirəm, haqqlıyam, siz isə cahilsiz mənasını verə bilər. Nəsimi həmişə “cahil insan” və “kamil insan” ifadələrini işlətmişdir.

Üçüncüsü isə “həqq məndədir” deyərkən birmənalı olaraq Allahın insanda olduğunu demək istəməsidir, hansı ki, elə bu məsələ ətrafında düşünərək bu yazını yazmağı qərara almışam.


Diqqətimi çəkən bir Quran surəsində belə yazılır:

28 - “(Ya Rəsulum!) Xatırla ki, bir zaman Rəbbin mələklərə belə demişdi: “Mən quru və qoxumuş (dəyişib başqa şəklə düşmüş) qara palçıqdan insan yaradacağam!

29 - Mən ona surət verib ruhumdan üfürdüyüm zaman siz ona (ibadət yox, təzim məqsədilə) səcdə edin!”

30 - Bundan sonra mələklərin hamısı ona (təzim məqsədilə) səcdə etdilər.

31 - Təkcə iblisdən başqa! O, səcdə edənlərlə birlikdə olmaqdan imtina etdi.

Hicr surəsi: 28-31-ci ayələr


Bu ayə ilə bağlı müxtəlif yerlərdə müxtəlif izahlar yazılıb. Ayədə bildirilir ki, Allah insana can vermək üçün öz ruhundan üfürmüş və sonra da mələklərə ona səcdə etmələrini, yəni onu özlərindən üstün olaraq qəbul etməyi və hörmət əlaməti olaraq təzim etməyi əmr etmişdir.

Bəs insanı belə üstün qılan, onu yaradılmışların ən üstünü edən və hətta Allaha ən sadiq yaradılmışlar olan mələkləri belə ona səcdə etdirən səbəb nədir? Ən əsas sual və cavabının axtarışında olduğum da elə məhz budur.

Ayədəki mənanı hərfi olaraq qəbul etsək belə çıxır ki, Allah öz ruhundan insana üfürübsə, deməli insanın canında, yəni ruhunda Allahdan kiçik bir parça vardır. Ayədə keçən “ruh” sözü də diqqəti cəlb edir, çünki bildiyimiz kimi insanın ruhu vardır. Başqa canlılarda isə (heyvanlarda, bitkilərdə) belə bir ruh yoxdur. Bəs görəsən insanda Allahdan bir parçanın olması necə izah oluna bilər?

islamda Allahı təyin edən bir neçə sifət vardır:

1) Həyat – Allahın bir həyat sahibi olduğunun və onun əzəli və əbədi olduğunun göstəricisidir.

2) Bilik – Allahın hər şeyi bilməsinin və elminin hər şeyi əhatə etməsinin göstəricisidir.

3) iradə - Allahın iradəsinin sonsuz olduğunun, heç bir şeyin onun iradəsi xaricində olmamasının göstəricisidir.

4) Qüdrət – Allahın hər şeyi bacarmasının göstəricisidir.

5) Təkvin – icad etmə, yaratma deməkdir. Allahın hər şeyi yaratmasının göstəricisidir.

6) Səm` və Basar – Allahın hər şeyi həm eşitməsi, həm də görməsinin göstəricisidir.

7) Kəlam – Allahın hərfə və səsə ehtiyac duymadan danışa bilməsi deməkdir.



Əgər Allahın ruhundan insanda bir zərrə varsa, deməli insanda da bu sifətlərdən bir zərrə olmalıdır. Yuxarıdakı sifətlərə baxsaq Allahın onları ən mükəmməl şəkildə və sonsuz qüdrətlə bacardığını görərik. Diqqət etsək görərik ki, bu sifətlər heç də insana yad deyildir. insanda da həyat vardır. insan da Allahın ona imkan verdiyi sərhədlər daxilində biliyə sahibdir. Allah insana da iradə vermişdir (hətta insanı digər yaradılanlardan fərqləndirən ən əsas səbəblərdən biri də budur, hansı ki, Allahın öz ruhundan üfürməsinin mənasını açan arqumentlərdən biridir). insanda da müəyyən bir bacarıq, qüdrət vardır. insan da nəsə icad edə bilir və qurub-quraşdıra bilir (Ancaq sonsuz qüdrət sahibi olan Allah kimi istədiyi hər şeyi yarada bilmir). insan da Allahın verdiyi imkanlar daxilində eşidir və görür. insan da danışa bilir. Hətta bəzən sözsüz, kəlamsız öz fikrini bir baxışla belə ifadə edə bilir. Ancaq fikrini, sözlərini tam olaraq çatdıra bilməyə bilər.

Bütün bunları göz önünə alsaq, Allahın sifətlərindən insanda da olduğunu görürük. Ancaq bu Allahın bizə verdiyi imkanlar daxilində, müəyyən sərhədlərlə verilmişdir. Başqa sözlə, Allahın sifətlərindən bizdə sadəcə olaraq bir parça vardır. Eynilə bizə öz ruhundan üfürdüyü bir parça kimi.

Bu prizmadan baxanda insanın yaradılanların ən üstününün olması, nəyə görə mələklərə insana səcdə edilməsi əmri verilməsi izah oluna bilir.

Yenidən əvvələ qayıdaraq Nəsiminin işlətdiyi “həqq məndədir” ifadəsinin necə dərin mənasının olduğunu görürük. Nəsimi heç də insanı həddindən artıq üstünləşdirərək onun Allah olduğunu demək istəməyibmiş. Sadəcə olaraq demək istəmişdir ki, Allah insana öz iradəsindən bir zərrə verib. Bizə verilmiş belə bir məsuliyyətin altına girmək necə də çətin və qorxuludur. insan kainatın ən güclü varlığıdır, çünki Allah onu belə bir sınaqla imtahana çəkir. Bu sınaq bir tapşırıqdır. Bu tapşırıq isə belədir: öz iradənlə mübarizə apar və onu idarə etmeyi öyrən.
32. öyrəndiyim bəzi mənbələrdən heç bir azərbaycan tarixçisi bir-başa nəsimini birbaşa tərcümə etməyib. ilk tərcümə vaxtı ərəb dilindən-türk(u:osmalıca) dilinə daha sonra türk*dan-azərbaycan dilinə tərcümə olunub.

əsas səbəb ərəb dilindən səhv oxunmasıdır, çünkü kərkük ərəbcəsi türk dilinə çox bəzəyirdi və "ikən" hissəsi ayrı yazıldığı üçün bunu "iki" tərcümə ediblər.

Ben de sığar iki cihan, ben bu cihana sığmazam…
Gevher-i Lâ-mekân benem, kev-ü mekâna sığmazam…

ikinci misrada heç bir cəmdən istifadə olunmayıb, deyir ki,

Məkan kənar, məkan üstü olma cövhəri məndə ikən*, yenə* də varlığa və məkana sığmıram. qəzəlin heç bir hissəsində ikinci bir cahandan bəhs olunmur.

yəni yoldaşlar, gəlin öz dahi şairimizə qarşı hörmətli olaq. biz özümüzə sahib çıxmasaq, kim çıxar*. təəssüf ki, 73də çəkilən film bunu yaddaşlara həkk elədi. diqqətli olaq.
3. Mende sığar iki cahan, men bu cahana sığmazam,
Gövher-i lamekan menem, kövnü mekane sığmazam.
Arşla ferşü nun mende bulundu cümle çün
Kes sesini ve ebsem ol, şerhi beyane sığmazam.
Kövnü mekandır ayetim, zati dürür bidayetim,
Sen bu nişanla bil meni, bil ki, nişane sığmazam.
Kimse güman-ü zan ile olmadı hak ile biliş,
Hakkı bilen bilir ki, men zann-u gümane sığmazam.
Surete bak menini suret içinde tanı kim,
Cism ile can menem, veli cism ile cane sığmazam.
Hem sedefem, hem inciyem, haşru sırat esenciyem,
Bunca kumaş-ü raht ile men bu dükane sığmazam.
Genc-i nihan menem men uş, ayn-ı ayan menem men uş
Gövher-i kan menem men uş, behrev-ü kane sığmazam.
Gerçi muhite zemem, adım ademdir, ademem,
Dar ile künfekan menem, men bu mekane sığmazam.
Can ile hem cahan menem, dehrile hem zaman menem,
Gör bu latifeyi ki, men dehr-ü zamane sığmazam.
Encüm ile felek menem, vahy ile hem melek menem,
Çek dilini ebsem ol, men bu lisane sığmazam.
Zerre menem, güneş menem, çar ile penç-ü şeş menem,
Sureti gör beyan ile, çünkü beyane sığmazam.
Zat ileyem sifat ile, kadr ileyem berat ile,
Gülşekerem nebat ile, beste dehane sığmazam.

Nar menem, şecer menem, arşa çıkan hacer menem,
Gör bu odun zebanesin, men bu zebane sığmazam.
Şems menem, kamer menem, şehd menem, şeker menem,
Ruh-i revan bağışlaram, ruh-i revane sığmazam.
Tir menem, kaman menem, pir menem, cavan menem,
Dövlet-i Cavidan menem, ayinedane sığmazam.
Gerçi bugün Nesimiyem, Haşimiyem, Kureyşiyem,
Bundan uludur ayetim, ayet-i şane sığmazam.
5. ey xəstə könül, dərdinə dərman tələb eylə,
gər can dilər isən, yeri, canan tələb eylə.

çün xizr həyati-əbədi bulmağ umursan,
can təndə ikən çeşmeyi-heyvan tələb eylə.

ey bülbülı-qüdsi, nə giriftari qəfəssən,
sındır qəfəsi, tazə gülüstan tələb eylə.

təhqiq xəbərdir bu ki, "əl-cins min-əl-cins"
zinhar, gəl ey adəmi, insan tələb eylə.

div ilə müsahib olanın dinə xətadır,
insanə iriş, söhbəti-rəhman tələb eylə.

gər bəndeyi-talibsənü mətlub dilərsən,
fərmanə boyun sun, ulu sultan tələb eylə.

ərkansız olanlara rəfiq olma, nəsimi,
yol əhli gözət, sən ədəb-ərkan tələb eylə.
13. haqqında çəkilmiş olan filmi 20 dəqiqədən çox izləyə bilmirəm.
gözyaşlarına boğuluram.fəzlullah nəiminin qətl-i vacib əmri verildiyi andan bəri dünya tarixində baş verəcbiləcək bir çox
inqilab yatağındaca boğuldu.nəimi öldürülməsə idi günümüzdə yobaz termini olmazdı.islamı bütün gözəlliyi ilə yaşayan müsəlman toplumu olardı.Nəiminin öldürülməsi Nəsiminin də sonunun başlanğıcı oldu.
Nəsimi Teymurla uzun uzadı söhbət etmiş olsa idi indiki islam aləmində hər şey daha fərqli olardı.
Onun fikirləri islam ilə əsla ziddiyyət təşkil etməmişdir.O ki qaldı filmdə "la ilahə illallahın inkarı" ifadəsinə sovet rejiminin bu filmin çəkilişinə izn verməsinin ən başlıca səbəbi o ifadədir.
14. Nesimi-etmegil.
Üzünü məndən nihan etmək dilərsən,etmegil!
Gözlərim yaşın rəvan etmək dilərsən,etməgil!

Bərqi-nəsrin üzrə miskin zülfünü sən dağıdıb,
Aşiqi bixaniman etmək dilərsən,etməgil!

Qaşların qövsində müjganın xədəngin gizləyib,
Ey gözü məstanə,qan etmək dilərsən,etməgil!

Canımı vəslin şərabından ayırdın,ey gözüm,
Eynimi gövhərfəşan etmək dilərsən,etməgil!

Qoymuşam eşqində mən gövnü məkanın varını,
Can nədir kim,qəsdi-can etmək dilərsən,etməgil!

Bürqəl üzündən açarsan məgər naməhrəmə,
Gizli əsrari əyan etmək dilərsən,etməgil!

Yandırırsan könlümü eşqində,məlum oldu kim,
Ani rüsvayi-cahan etmək dilərsən,etməgil!

Doğruyam eşqində ox tək,kirpigin tanıq durur,
Qəddimi neyçün kəman etmək dilərsən,etməgil!

Çünki eşqin məskənidir könlümün viranəsi,
Həsrətə ani məkan etmək dilərsən,etməgil!

Çün yəqin bildi Nəsimi ağzının var olduğun,
Ol yəqini sən güman etmək dilərsən,etməgil!
16. dahi şair. eyniadlı filmdə nəsimi rolunu rasim balayev elə nəsimiyə layiq şəkildə oynamışdır. çox güman ki, ondan başqa heç kəs bunu edə bilməzdi (bəlkə biraz həsən məmmədov bacarardı). həmçinin seymur baycanın hələ ki, ilişmədiyi azərbaycanlılar siyahısındadır.
səni bu hüsni-camal ilə. kamal ilə görüb,
qorxdular həqq deməyə döndülər insan dedilər. (deyilənə görə hz.əliyə yazılıb)
28. Üst insan və kamil insan . Dövrünün nietzschesi deyə bilərik . Ama olmaz nietzsche daha cool səslənir
1. seyid əli imadəddin nəsimi — orta əsr azərbaycan şairi ve hürufilik təriqətinin ən məşhur nümayəndələrindən biri. zamanında nəsimi təxəllüsü ilə daha çox tanınan şair, azərbaycan türkcəsində divanın, fars və ərəb dillərində isə müxtəlif xırda əsərlərin müəllifi olmuşdur.
19. Nəsiminin Suriyanın Hələb şəhərindəki qəbri dağıdılıb. Lent.az-ın məlumatına görə, bu barədə Suriya Türkmən Cəbhəsi məlumat yayıb.
Məlumata görə, Nəsimini qəbri olan qəbrstanlıq Hələbin əl-Ferafiyə adlanan məhəlləsində yerləşir. Hazırda həmin ərazi “Əl-Qaidə”yə yaxın “Əl-Nüsrə” Cəbhəsinin nəzarətinə keçib. “Vəhabilər qəbrstanlığı viran ediblər, Nəsimini qəbri də daxil olmaqla minlərlə qəbir dağıdılıb”.

http://news.lent.az/news/157496
23. Seyid Əli Seyid Məhəmməd oğlu imaməddin Nəsimi.
Şamaxı şəhərində doğulduğu deyilir bəzi mənbələrdə isə Bursada , Təbrizdə, Diyarbakırda, Bakıda anadan olduğu deyilir.
Nəsiminin adı çox yerdə əli və ya Ömər kimi qeyd olunur.
Nəsimi dövrünün görkəmli ariflərindən müvafiq elmlərdən təhsil aldıqdan sonra hürufi Fəzlullah Nəiminin xidmətinə girmiş, onun tərbiyə və təlimlərindən bəhrələnmişdir. Səfərlərinin hamısında özünün şeyx mürşidi Nəimi ilə yol yoldaşı olmuş və onun qızı ilə evlənmişdir.
26. məktəb vaxtı kitabxanadan kitablarını alıb şeirlərini oxumağa təhrik edəcək qədər çox sevdiyim adam. filmdə söylədiyi son kəlimə ilə başlayır deyə adım, fikirləşirdim ki, mən də onun kimi şair olacam yəqin mənə işarə eliyir. çoxlu şeirlər yazıb vətən həsrəti dolu şeirləri ilə idealım kimi görünən əmimlə paylaşırdım. eşq acısından yandırdım bir gün hamısını amma. ta ki, 10 mayda məktəb zavuçunun mənə şeir yazıb oxutdurma anına qədər. gün gələr paylaşaram onu da, özünü yaxın hiss eliyən olsa. amma ki, nəsimi kimi ola bilmədim, heyf.
4. dərisi soyulduğu barədə yalan məlumatlar dolaşan şair. qəbri suriyadadır. mirşahin həmişə o qəbirə görə narahatdır.
17. son saatlarda aldığımız məlumatlara görə vahabilər tərəfindən qəbri dağıdılmışdır.
20. məşhur beyti ''məndə sığar iki cahan'' deyil, ''məndə sığar ikən cahan'' olan ustad
29. azərbaycandan belə bir insanın çıxması "mən fəxr edirəm ki azərbaycanlıyam" teoriyasını isbatlayır.
30. rübailərinin ən çox səhv tərcümə olunan şair.
31. indiki dövrdə yaşasaydı da yaşatmazdılar.
9. bulmuşam həqqi ənəlhəqq söylərəm
həqq mənəm həqq məndədir həqq söylərəm demiş insan
10. mən əvvəllər bu insanı kafir bilirdim lakin müəllimimiz* nəsimin peyğəmbər aşiqi olduğunu və bəzi cümlələrindəkini o dövrün girdirmələri tərəfindən abaşa düşülmədiyini əslində isə o sözlər fərqli anlmada islam dini ilə bir ziddiyyət təşkil etmədiyini izah eləmişdi.
12. Azerbaycan edebiyyatinin inkişafinda böyük rol oynamiş şair. Menim üçün nizamiden de üstündür. huyum kurusun sevirem inqilabçı ruhlu insanları.
21. iki cahanı özünde sığdıran, heqqin onda olduğunu iddia eden qezel ustadı
24. Sufiliyi mene sevdiren şexs, qezellerini quralasanız özünüz üçün maraqlı şeyler elde ede bilersiniz.
27. hurufilik mezhebinin gorkemli numayendesi, farsca yazan, sovet dovrunde "Allahsiz" kimi qeleme verilen



hamısını göstər

imadəddin nəsimi